МОНГОЛ СYМ » “ГАНДАН ЛХАВЖАМА”-ийн ҮНДСЭН БЯСАЛГАЛ

Ангилал

ГҮРҮ ЁОГ БЯСАЛГАЛ

Статистик мэдээлэл

Хандив

“ГАНДАН ЛХАВЖАМА”-ийн ҮНДСЭН БЯСАЛГАЛ

Мэдээ оруулсан: Ц.Нармандах
Огноо: 6/5/2009

Үндсэн бясалгалд гурван хэсэг бий:

Цогшин “ Бясалгалын орон” –ыг урин залах
Долоон гишүүт өргөл
Хутаг гуйх залбирал

Цогшинг урин залах нь. Эх дэлхийгээс алс чанадад Төгс баясгалант тэнгэрийн орон буйг төсөөлнө.Тэнд Майдар бурхан залрах гэрэл туяарсан өндөр оройт орд харш болон, ариун номын хүрдийг эргүүлэх цэнгэлийн хүрээлэн бий. Тансаг гайхамшигт эрдэнэсийн цогцлол, хүслийг хангагч галбарваасан мод, ариун лянхуа удвал цэцэгсийн анхилагт, найман гишүүт рашаан уст гол мөрний урсгалт тэр гайхамшигт орны дунд уужим их эрдэнийн сэнтийд лагшин найраг туяарсан Майдар бурхан заларч. Түүний эргэн тойронд түг түмэн бодисадва нар номын хуримаар цэнгэх авай.
Агшин зуур нисэн дүүлж Төгс баясгалант орноо очсоноор өөрийгөө төсөөл. Тэр орныг илт од үзэж мэдэрч, ялангуяа Майдар бурхныг харж, эсрүн яруу эгшгээр бэлгийн чинадад хүрэх ном айлдаж байгааг нь сонсон баяр бахдал, бишрэл зүрх сэтгэлийг тань эзэмдэг.
Улмаар Майдар бурхны зүрхэн тушаа анхаарлаа хандуул. Түүний зүрхэн тушаа өлзий утсан гэрлийн торлогт Богд лам хоёр шавийн хамт цагаан үүл хөлөглөн заларч байна. Амин зүрхний багшаа хараад сэтгэл улам догдлон, дээд ариусал төгс үйлс эрдмийг нь санан дурдах цаглашгүй бишрэлээр ийн уншина.
Төгс баясгалант тэнгэрсийн
Ариун итгэлийн зүрхнээс
Төрвөлтгүй бүхнийг тольдогч
Номын хаан Сумадигирди
Шинэхэн таргийн цогц шиг
Цагаан үүлний үзүүрт
Шилдэг хөвгүүдийн хамтаар
Энд морилон соёрх.
Энэ үед Майдар бурхны зүрхнээс цагаан үүл хөвөлзөн хөдөлж, улмаар түүинийг хөлөглөн Богд лам шавь нарын хамт чанх урьд залран ирнэ. Хөвөн цагаан үүлний дунд хэсэг нь бага зэрэг өндөрлөг агаад, үүлний үзүүр мушигран нарийссаар Богд ламын зүрхэнд холбогдсон байна. Энэ цагаан үүл нь Богдлхмын ариун цагаан энэрэл үйлсийг бэлгэдэх төдийгүй түүнийг бишрэн шүтэгчид бодь сэтгэлийн чийгээр зүрхээ үргэлж дэвтээж байхын чухлыг сануулж буй.
Богд ламыг ийнхүү Майдар бурхны зүрхнээс залахын учир нь: Энэ цаг үед Богд Зонхава Жамбалнинбу нэрт бодисадвагийн лүрээр Төгс баясналант тэнгэрийн оронд заларч буй гэдэг. Түүнчлэн бясалгагч хүн өөрөө хойт төрөлдөө Төгс баясгалант оронд төрөх бэлгэ дэмбэрлийг жигдэлдэг. Бас ирээдүйд Майдар бурхны шашинтай учран золгох ерөөлөөр ийнхүү бясалгана.
Богд лам өөрөө оюун билгийн Манзушри бурхан, шадар шавь Жалцавжэ нь энэрэл нигүүлслийн Жанрайсаг бурхан, шадар шавь Хайдүвжэ нь Хүч чадлын Очирваань бурхныг бэлгэдсэн. Бурхан багшаар үлгэрлэвэл Богд лам өөрөө Бурхан багш Шагжамүнү, хоёр шавь нь Бурхан багшийн шадар шавь Шарибү, Моголжибү нарыг төлөөлж байгаа юм. Богд ламын лагшин биеийн цагаан өнгөнд улаан туяа ууссан нь арга билгийн нэгдмэл чанарыг бэлгэднэ. Номын хүрдний чагжааг үзүүлэхдээ баруун мутрын алгыг нааш харуулсан нь эшийн ном буюу зөв мэдлэгийг эзэмших, зүүн мутрын алгыг дотогш харуулсан нь бүтээлийн ном буюу зөв бясалгалыг эзэмшихийн утга. Өөрөөр хэлбэл ариун сургаалыг цөхрөлтгүй эрэн сурвалжилж, улмаар түүнийгээ бодит аиусал гэгээрэл болгохын учмр уялдааг үзүүлжээ. Хоёр мутрын эрхий долоовор хуруунаас салаалсан удвал цэцгийн дээрх илд нь хоосон чанарын билиг ухаан, боть судар нь билгийг эзэмших арга барилыг бэлгэджээ.
Таалал сэтгэл нь нигүүлслээр дүүрэн тул нүүр царайд нь мишээл тодорсон байна. Гэлүгба буюу төгс буянт ёсны үзэл онол эн зэрэгцэх өрсөлдөгчгүй тул алтан титэм малгайн орой нь шовх өндөр ажээ. Гурван зүйлийн ёс суртал ариун байхыг бэлгэдсэн номын гурван хувцсыг асааж, үнэмлэхүй буюу урвалтгүй мөн чанарт төгс гэгээрлийг илтгэсэн очир завилгаа суудлаар заларч байна.
Бүхий л орон, цагийн гэгээрсэн багш нарын мөн чанар, ялангуяа өөрийн бодит амин зүрхний багшийн мөн чанар Богд ламын дүрээр урьд минь үзэгдэж байна гэдгийг санах нь гүрү ёогын гол үндэслэл юм. Тухайлбал, Далай ламыг эрхэмлэн шүтдэг хүн энэ бясалгалд Богд ламд Далай багш минь шингээстэй гэж бодох буюу, эсвэл Богд ламын царайг дүрслэн бодохдоо Далай ламаар орлуулан бясалгаж болно.
Цогшинг өөрийн хөмсгөн харгалдаа, толгой бөхийхөд суудлыг лянхуа цэцгийн дэлбээнд шүргэх хэрийн зайнд бясалгавал бясалгал дунд хөөрөл, нозооролд автахгүй гэж сударт өгүлжээ.
Долоон гишүүт өргөл.

Бат оршил өргөх:

Өмнийн агаарт сэнтий,
Лянхуа, саран мандал дээр
Өршөөл найраар мишээсэн
Ариун дээд багш минь
Үнэн сүсэгт сэтгэлийн
Буяны охь тариаланд
Үлэмж гэгээрлийг дэлгэрүүлэн
Буман галбаар оршино уу.
Ийн өгүүлэх үед өөрийн урьд өмнө хураасан буяны хотол чуулган бүгд найман арслан тулсан эрдэнийн ширээ, түүн дээр бадам лянхуа цэцэг, наран саран олбог болон хувирч, зүрхнээс чинь цацран гарлаа гэж бодно. Эрдэнийн тавцангийн гол хэсэг нь өндөрлөг байна. “ Энэ суудалд сууж, билгийн гэгээгээр орчлон дахиныг гийгүүлэн, ялангуяа миний нүглийг ариусгаж, гэгээрлийг цогцлоох шүтээн болон заларч хайрла” гэсэн чин сэтгэлийн гуйлтын чинь хариуд Богд лам шавь нарын хамт баясангуй байдлаар суулаа гэж төсөөл.
Бат оршил эхэнд өргөхийн учир нь: Судар, тарни хосолсон шашны охь өнө үүрд дэлгэрэхийн тулд түүний гүн нарийн утгыг заагч багш нар өлмий бат залрах учиртай. Энэ нь шавь нарын сүсэг бишрэл, хувь ерөөлөөс хамаардаг. Бат оршил өргөснөөр багшийн лагшин, зарлиг, таалалд харшилсан аливаа алдас нүглийг залруулна.
Энд дурьдсан Ариун дээд багш буюу Богд лам гэдгийг төвдөөр нь Жэ-зүн лама гэдэг. Энэ гурван үг нь дотоод хөгжлийн гурван шат “ бага, дунд, их төрөлхтөний зам” авралын гурван эрдэнэ “ Бурхан, ном, хувраг” Бурханлаг оршихуйн гурван дүр “ үнэмлэхүй дүр, төгс жаргалант дүр, хувилгаан дүр” –ийг тус бүр бэлгэддэг.

Мөргөх нь.

Сааршгүй суу билиг нь
Оршихуйн чинадыг болгоосон,
Сайтар ухуулагч зарилаг нь
Хувьтны сонорыг чимсэн,
Саруул гэгээн дүр нь
Алдрын цогоор туяарсан
Санах, сонсох, үзэхийн
Утга төгөлдөрт мөргөмү.

Ийн өгүүлэх үед өөрийн биеэ орон ертөнцийн хумхийн тоосны тоогоор хувилгаад тэр бүх биеэрээ сөгдөн мөргөж байна гэж төсөөл. Энэ бол биеийн мөргөл. Өгүүлэн буй магтаал уншлага чинь Эсрүн тэнгэрийн мэт яруу эгшгээр огторгуй дүүрэн дуурьсч байгааг төсөөл. Энэ нь хэлний мөргөл юм. Богд ламын гайхамшигт суу заль, ач өршөөлийг санан сүсгийн нулимс унаган бишир. Энэ нь сэтгэлийн мөргөл болно. Үүнийг нэг дор, эсвэл дараалуулан бясалгаж, бас бясалгалын утга сэтгэлд бүрэн төгс тодортол уншилгаа дахин давтан уншиж болох юм. Энэ зарчмыг бясалгалын бусад хэсэгт ч баримталбал үр дүнтэй.
Уншилгад эхлээд таалал буюу сэтгэл оюуныг, дараа нь зарилаг буюу хэлний үйлийг, сүүлд нь лагшин буюу бие дүрийг магтжээ. Энэ бол Богд ламын адислал шавь нартаа орох дараалал юм. Гүрү ёогын бясалгалын үр дүнд нэн түрүүнд тааллын адислал орсноор эрдэм ухаанд нэвтэрхий болох оюун билгийн эрч хүч нэмэгддэг. Улмаар зарлигийн адислал орсноор сургах, ном хаялцах, бүтээл туурвих хэлний ур цэцийг олдог. Эцэст нь, лагшин дүрийн адислал шингэхэд царай зүс тунгалаг гэгээн болох зэргээр биед өрчлөлт гардаг. Мөргөлийн уншилга унших үед алгаа хавсрах бөгөөд дундаа хөндий зайтай агуулдаг нь Бурханы шашны онцлогийг харуулдаг. Энэ нь юмс үзэгдлийн хоосон чанарыг бэлгэднэ. Билиг барамидын ёсоор зүүн гар нь билгийн чуулган, түүнд дулдуйдсан үнэмлэхүй номын дүрийг бэлгэднэ. Баруун гар нь буяны чуулган, түүнд дулдуйдсан Бурхны дүрст биеийг бэлгэднэ. Алга хавсарсан нь арга, билгийн дээд нэгдлийг нотолно.
Нууц тарнийн ёсоор баруун тал нь үүсгэлийн ёог, зүүн тал нь төгсгөлийн ёогыг дохиолдог. Мөн баруун гарын таван хуруу нь үндсэн таван хийг, зүүн гарын таван хуруу нь гишүүн таван хийг бэлгэднэ. Алга хавсарснаар үндсэн болон гишүүн хий нь эрчим бүгд зүрхэнд хурж, хослон орох дээд ид шидийг илэрхийлдэг. Алгаа оройн хэсэгт хавсрах нь Бурхны лагшин эвдрэшгүй очрыг, хоолойд хавсрах нь зарлиг эвдрэшгүй очрыг, зүрхэн тушаа хавсрах нь таалал эвдэршгүй очрыг тус тус бэлгэджээ.
Мөргөл хийх нь өөрийн омон дээрэнгүй зангийн номхотгол болдог төдийгүй үлэмжийн их буян хураах зан үйл юм. Сударт өгүүлснээр, мөргөл хийхдээ биеэр дарсан газрын тоосны тоотой Загравардийн хаан заяаг олох буян хураадаг гэжээ.

3. Тахил өргөх:
Ариун тавиг ус,
Өнгө тунсаг цэцэгс,
Анхилам хүж, зул,
Үнэрт ус тэргүүтэн
Аль бэлтгэж, хувилгасан
Тахилын үүлэн далайг
Агуу буяны орон
Таны баясалд зориулму.
Ингэж өгүүлэх цагт, найман эрдэм төгс рашаан усны дөрвөн зүйл тахил, лянхуа гүмүда тэргүүтэн ариун цэцэг цэцэрлэг зэрэг чухал таван тахил, хүслийн таван эрдмийн тахил, өлзийт найман тахил зэрэг эд өлгийн тансаг сайхан бүхэн бүрдсэн гадаад тахил:
Таван мах, таван рашааныг тарнийн хүчээр ариутгаж, рашаанд урвуулж, арвижуулсан дотоод тахил:
Зүрхний орноос Лянхуат зэрэг дөрвөн охин тэнгэрийг цацруулан гаргаж, өргөснөөр Богд ламын зүрхэнд залрагч Очирдар бурхны эх дагинад шингэхэд эцэг, эх бурхад амгалан хоосны бэлгэ билгийн цэнгэлээр цэнгэж буйг бясалгасан нууцын тахил:
Тахилын орон,тахил өргөгч, тахилын эд зүйлс энэ гурвуулаа үнэмлэхүй агаарт ялгалгүй нэгдмэл гэсэн гүн утгыг бясалгасан хоосон чанарын тахилыг тус тус өргөж байна гэж бясалгана.
Уншилгад гадаад тахилыг шууд хэлж, дотоод тахил, нууц болон хоосон чанарын тахилыг далд өгүүлжээ. Тахил өргөх нь харамч өмчирхөх муу сэтгэлийн даруулга болдог. Сударт өгүүлэхдээ, тахил нь эд өглөгт бус чин сэтгэлд л тулгуурлана гэдгийг ахин дахин сануулжээ.

Хилэнцээ наманчлах:

Орчлон эхлэлгүй цагаас
Бие, хэл, сэтгэлээр
Олиггүй нүгэл хилэнц
Хир чинээ хураасан,
Онцолж гурван сахилд
Харшилсан гэм бүхнээ
Орь зүрхний гэмшлээр
Нэгд нэггүй наманчилму.
Ийнхүү өгүүлэх үед дөрвөн хүчний наманчлалыг хийж байна гэж бодох хэрэгтэй. Дөрвөн хүч төгс бүрдвэл ямарваа нүглийн буртгийг ариусгах чадалтай гэж үздэг. Авралын оронд хандан залбирч байгаа нь шүтээний хүч болно. Өөрийн урьд хийсэн нүгэлдээ гэмшин харуусч байгаа нь хашран залхах сэтгэлийн хүч болно. Наманчлалын уншилга нь ерөндөг буюу даруулгын хүч болно. Ахиж гэм алдаа хийхгүй гэсэн сэтгэлийн бат тангараг нь гэмээс буцах буюу сахил боомтын хүч болно. Наманчлал хийх нь уур, шунал, мунхаг гурван хорыг дарж, бие сэтгэлээ ариусгах хамгийн шилдэг арга юм.
Энэ уншилгад гурван сахилыг онцлон дурджээ. Гадна талын дэг журмыг сахьдаг брадимогча сахил, дотор ёс суртахуун, нигүүлслийн зарчмыг сахидаг бодисадын сахил, эгэл үзлийг цээрлэж, бурханлагийг мэдрэх нууц тарнийн сахил бий. Эдгээр нь нэг нэгэндээ дулдуйдан үүсч, бие, хэл, сэтгэлийн үйл үйлдэл бүхэн ариун бөгөөд утга төгөлдөр байх үндэс болдог. Гурван сахилын нарийн шүтэлцээт төгс буянт гэлүгба уламжлалд гойд эрхэмлэдэг тул ийнхүү дурдан сануулсан байна.

Даган баясах:

Энэ цөвүүн цагт
Сонсох, бясалгахад шамдаж,
Эндүү найман хандлагагүйгээр
Чөлөө учралыг ашиглах
Эрхэм үлгэр дуурайл тань
Үлэмж агуу тул
Эгнэгт сэтгэлийн гүнээс
Даган баясму, бид.
Энэ уншлагыг унших үедээ Богд ламын лагшин, зарлиг, тааллын үйлс бүхэнд даган баясна. Тэр тусмаа энэ нэгэн хүний төрөлд гэгээрлийн сургаал номлолыг туйлд нь хүртэл судалж, улмаар бясалган хэрэгжүүлж, бусдад түгээхдээ аминцар явцуу ашиг сонирхолд агшин төдий ч хөтлөгдөөгүйг санан, үнэн голоос бишир. Түүнийг үлгэр дуурайл болгосон баяр бахдлыг цээж дүүрэн оргилуул.
Цөвүүн цаг гэдэгийн цөв гэсэн үг нь шаар шавхруу гэсэн утгатай. Дотоод сэтгэлийн муу муухай буртгийг нисванисийн цөв гэдэг. Энэ нь цаашлаад зөв бурууг ялгах, нүгэл буяныг шүүх чадваргүй оюуны хоосрол болох нь үзлийн цөв юм. Ингэж эрүүл саруул ухаанаа гээсэн бодгаль буюу хүнийг амьтны цөв гэнэ.Тийм хүн нүгэлт үйлээр өөрийн сайн сайхан буян хишиг, насан хутгаа сүйтгэх жамтай тул тэгж заяанд цөв суухыг насны буюу заяаны цөв гэнэ. Ийм байдал нийтлэг үзэгдэл болж хавтгайрсан байдлыг цаг үеийн “нийгмийн ч гэж болно” цөв гэдэг.
Тийм болохоор цөвүүн цаг нь ямар нэгэн жам ёсны буюу байгалиас заяасан улирал бус, харин хүн зоны ухамсраас шууд хамааралтай болохыг сударт онцлон хэлжээ. Цөвүүн цагийн буртаг автахгүй байх арга зам нь ариусал гэгээрлээс өөр юу ч биш. Ерөөс хүн гэдэг амьтан гэгээрэх бүрэн боломж чадавхитай. Энэ боломжийг ном сударт чөлөө учрал гэж томьёолдог. Гагцхүү энэ боломжоо хэрхэн бүрэн дүүрэн ашиглах вэ гэдэг л асуудал бий.
Чөлөө үр шимийг үзэхийн тулд юуны өмнө номын багштай учирч, гэгээрлийн сургаалийг судлах ёстой. Энэ үе шатыг дээрх уншилгад “сонсох” ариун сургаал сонсох гэдэг үгээр үзүүлжээ. Улмаар олж авсан мэдлэгээ бодит ариусгал болгох нь “бясалгах” гэдэг үгээр илэрч байна. Дотоод хөгжлийн ийм замд саад болдог сэтгэлгээний хүчин зүйл нь амьдралд хандах буруу найман хандлага болой. Тэдгээр нь: ашиг олз, алдар хүнд, магтаал сайшаал, зугаа цэнгэлд баясан хөөрцөглөх, мөн энэ дөрвийн эсрэг тохиолдолд гутарч гундах явдал юм. Ийм явцуу сэтгэлгээнээс ангижирч, гэгээрлийн замаар замнах ухаарал дээрх залбирлаас ундрах ажгуу.
Даган баясахын үр дүн нь бусдын сайн сайхныг хүлээн зөвшөөрч чаддаггүй атаа жөтөөч занг арилгахад оршино. Бусдын ариун үйлд чин сэтгэлээсээ даган баясвал тэр ариун үйлийг өөрөө хийсэнтэй ялгаагүй буян хураадаг учиртай.

Сургаал хүсэх:

Авралт дээд багш минь
Үнэмлэхүй номын агаарт
Ариун энэрэл билгийн
Үүлсийн чуулганыг хуралдуулж,
Авьяас билигт нь нийцүүлж,
Шавь нарын газар дэлхийд
Агуу гүн номын
Хурыг буулган соёрх.

Энд дурьдсан агуу гүн ном гэсэн үгийн утга нь: билиг барамидын ёсоор агуу гэдэг нь энэрэл хайр ёс суртахууныг илтгэдэг. Гүн гэдэг нь юмс үзэгдлийн мөн чанарыг таних билиг ухааныг төлөөлнө. Нууц тарнийн доод шатанд дүрслэлт ёогыг “агуу”, дүрслэлт бус ёогыг “ гүн” гэж тодорхойлдог. Нууц тарнийн дээд шатанд үүсгэлийн ёог ба төгсгөлийн ёоэ гэсэн хоёр түвшин бий. Үүсгэлмйн ёогийн хувьд үнэмлэхүй чанарт бэлгэ билгийн утга нь “гүн”, наад үзэгдэлд илрэх бурхдын бүжил цэнгэл нь “агуу” . Төгсгөлийн ёогийн хувьд тод гэрлийн бэлгэ билгийг “гүн”, илбийн биеийг “агуу” гэж томьёолдог. Тийм болохоох агуу гүн ном гэдэгт их хөлгөний судар, тантрын сургаал цөм багтжээ.
Ийнхүү ном сургаал айлдахыг хүсэн залбирахад Богд лам баясан таалах байдлаар зөвшөөрч байна гэж төсөөл.
Ном сургаал хүсэх нь ариун ариун номыг үл тоомсорлосон нүглийг арилгаж, оюун билгийн гэгээ нэмэх үндэс болдог. Жинхэнэ шүтлэгтэн хүн Бурхан багшаасаа сэтгэлийн цангаа тайлах ариун сургаал л хүсэхээс биш, амьдралын шалдар булдар хэрэгцээг бүтээж өгөхийг гуйдаггүй юм.

Буянаа зориулах:

Ямарваа хураасан
Энэ буянаараа би
Ямагт шашин амьтанд
Сайн сайхныг бүтээе.
Ялангуяа богд лам
Сумадигирди таны
Ялгуусан шашны охь
Өнөд мандах болтугай.
Энэ бясалгалаар хураасан буян төдийгүй өөрт болон бусдад буй өуяны чуулган бүхнийг шашин буюу гэгээрлийн сургаалыг эзэмшин дэлгэрүүлэхэд зориулж байна. Тэр тусмаа Богд ламын сургаал замналаар өөрөө болон бусад бүх хүмүүс замнаж, төгс гэгээрэлд хүрэх хүсэл ерөөлөө илэрхийлжээ. Шашны охь шим гэдэг нь Бурхан багшийн айлдсан сургаал бүхний амин шимийг багтаасан судар тантрын хос ёсон билээ.Буянаа ингэж зориулахын учир аливаа зөв, буруу үйлийг тодорхойлогч хүч нь түүнийг залруурдсан санаа сэдэл, хсэл эрмэлзэл нь болдог. өөрөөр хэлбэл, сайн сайхан хүсэл эрмэлзлээр хийсэн үйлийг буян, явцуу бэртэгчин зорилгоор хийсэн үйлийг нүгэл гэж ойлгууштай. Тэгвэл эерэг хүсэл эрмэлзлийн дээд оргил нь бусдыг сайн сайхны төлөө өөрийгөө зориулсан, чингэхдээ гэгээрлийн үзэл санааг иш үндэс болгосон сэтгэл юм.
Энэ зорилгыг шашин, амьтанд гэсэн холбоо үгээр илэрхийлжээ. Тодруулбал шашин гэдэг үг гэгээрлийн сургаал буюу зам мөрийг, харин амьтан гэдэг нь энэ замаар замнах учиртай хүн төрөлхтөн цаашлаад хамаг амьтныг илтгэж байна.
Буянаа эрхэм дээд зорилгод зориулснаар түүнийг улам баяжуулж, гэгээрлийн үр хөврөл болгон хувиргадаг. Далайд унасан дусал далайг ширгэхээс нааш алга болохгүй. Бодь хутгийн далайд нийлүүлсэн буяны дусал хэзээ ч шамшигдахгүй гэж сударт чухалчлан сануулжээ.
Хутаг гуйх залбирал. Энэ залбирлыг Богд ламын мигзэмийн үүднээс үйлдэнэ. Мигзэм нилээд хэдэн хувилбар байх агаад заримыг нь зөвхөн нууц дамжлага байдлаар шавь уламжилж авах бөгөөд нийтэд дэлгэрүүлэх хориотой мигзэм ч бий. Энд монгол түмний нийтээр уншиж залбирч ирсэн уламжлалт таван шадны мигзэмийг орууллаа.
Сэтгэшгүй энэрэл хайрын далай Арьяабал Хиргүй оюун билгийн хаан Манзушри Шулмын хүчин бүхнийг дарагч Очирваань Цастны мэргэдийн оройн чимэг Зонхава Сумадигирдийн өлмий дор залбирму.
Гэгээрлийн зам мөрийн талаас тайлбарлавал, эхний шад нь энэрэл хайр, ёс суртахууныг бэлгэджээ. Энэ бол билиг барамидын сургаалын арга тал буюу буяны чуулганыг цогцлоох зам мөр юм. Хоёр дахь шад нь үнэмлэхүй чанарыг нээх оюун ухааныг бэлгэджээ. Энэ бол билиг барамидын сургаалын билиг тал буюу билгийн чуулганыг цогцлоох зам мөр юм. Гурав дахь шад нь нууц тарнийн ёог бясалгалыг бэлгэджээ.
Үүний утгыг тодруулья. Гадна талын хорлогч ад чөтгөрийг гадаад шулам гэдэг. Дотор сэтгэлийн наян дөрвөн мянган сөрөг үзэгдэл буюу нисванисыг дотоод шулам гэдэг. Кармын” үйлийн “ нарийн, бүдүүн хий эрчмийг нууц шулам гэдэг. Гадаад шуламын хүч дотоод шулмын хүчинд харгалзаж үүснэ. Дотоод шулмын хүч нууц шулмын хүчинд харгалзаж үүснэ. Билиг барамидын хөлгөн замналаар гадаад, дотоод шулмын хүчийг даравч нууц шулмын хүчийг дарж чадахгүй, түүнийг зөвхөн нууц тарнийн бясалгалаар дарах учиртай. Тийм болохоор гурав дахь шаданд шулмын хүчин бүхнийг дарагч гэж оруулжээ.
Билиг барамидын замнал болон нууц тарнийн бясалгалыг бүрэн төгс хослуулж, гэгээрэлд хүрэх үе шаталсан зам мөрийг Богд лам нээн тодруулсан билээ.Энэ утга учрыг дурдан мигзэмийг уншвал дээрх гэгээрлийн замд орох буюу замнах авьяас суух болно.Язгуурын гурван итгэл гэггдэг гурвал бурхныг дурьдсан нь бурхан бүхний хураангуй мөн чанар гэж багшдаа хандах итгэл бишрэлийг тодотгож байна. өөрөөр хэлбэл, бурхдын энэрэл хайрын бэлгэ тэмдэг Жанрайсаг болдог шиг багш маань тийм бурханлаг хайрын ундрага юм. Бурхдын оюун билгийн блгэ тэмдэг нь Манзушри болдог шиг багш маань тийм бурханлаг суу билгийн гэрэл гэгээ юм. Бурхдын хүч чадлын бэлгэ тэмдэг нь Очирваань болдог шиг багш маань тийм бурханлаг хүч чадлын сүр сүлд юм.
Тийм болохоор мигзэм уншихдаа, Жанрайсаг бол багш, багш бол Жанрайсаг гэхчлэн нэгдмэл утгаар нь бясалгах учиртай. Бурхдын алдрыг ийнхүү дурьдсанаар үлэмж их буян хураадаг. Мигзэмийн бясалгал нь гуйлт хүсэлтийн ялгамжаас болж хэд хэдэн янз бий.
Гэм буртгийг угаах бясалгал. Гэм буртгаа ариусгахыг гуян залбирч, мигзэмийг олон дахин уншихад Богд лам эцэг, хөвгүүдийн зүрхнээс нарийн хулс шиг цагаан өнгөт, гэрлийн мөн чанарт гуурс гарч нийлэн нэгдээд өөрийн оройн эсрүн сүв буюу цанпүгт шургана. Дахин залбирахад эцэг хөвгүүдийн зүрхнээс бэлгэ билгийг сүүн цагаан рашаан урсгал гуурсаар дамжин, оройн сүвээр урсан орж ирнэ. Уг рашаан бүх биеийн судас хүрдийг угаан ариусгана.
Тэр үед эрт урьдаас хурж хуримталсан нүгэл хилэнц бүгд хөө тортгийн байдлаар, дотоод ад зэтгэр бүгд өт хорхойн байдлаар шар усны нүх бүхнээр гадагшилж байгааг төсөөл. Эцэст нь өөрийн бие цогцсыг бэлгэ билгийн рашаанаар дүүрч, цэвэр ариун болсныг гүнзгий мэдэр.

Мунхаг харанхуйг арилгах бясалгал. Бас дахин залбирахад рашааны урсгал гэрлийн байдлаар нэвтэрч, үл мэдэхүй буюу мунхгийн харанхуй бүхнийг агшин зуурт мэлсхийн гийгүүлэв гэж бясалга. Үлгэрлвэл түнэр харанхуйн дунд мянган гэрэлт зул асах мэт гэгээн тунгалаг гэрэл бүх бие цогцсыг тань эзэмдэг.
Үлэмж билгийг бүтээх бясалгал. Бас дахин залбирахад улаан шар рашааны урсгал мөнөөх гуурсаар урсан ороод бүх бие цогцыг дүүргэж, улмаар рашааны нарийн хумхи бүхэн Манзушри бурхны дүрд хувирна. Тэр бүхнээс гэрэл зүг бүхэнд цацарч, бурхад бодисадва нарын суу билгийг Манзушри бурхны цаглашгүй олон дүрээр залан ирж, өөрийн шар үс нүх бүхнээр нэвтрэн бие доторх Манзушри бурхны дүр тус бүрт шингэж байна. Үүний үр дүнд үйл үрийн зөв бурууг ялгах үлэмжийн билиг ухаан дэлгэрлээ гэж бодно.
Тод билгийг бүтээх бясалгал. Бас дахин залбирахад алшар рашааны урсгал бууж, нарийн хумхи бүр нь Хри үсгийн байдлаар биед түгнэ. Тэр бүхнээс гэрэл цацарч бурхад бодисадва нарын түргэн суу билгийг үр үсгийн байдлаар залан авчирч мөнөөх үсгүүддээ шингээнэ. Үүний үр дүнд эндүү буруу ухаан бодол төрмөгц нь няцааж чадах түргэн билгийг оллоо гэж бясалга.
Гүн билгийг бүтээх бясалгал. Өмнөх байдлаар рашааны нарийн хумхи бүхэн илд болон боть судрын дүрд хувирснаар тэр бүхнээс гэрэл цацарч, бурхад бодисадва нарын гүн билгийг илд, ботийн дүрээр гохдон ирүүлж, шингээнэ. Үүний үр дүнд сургаал номын утганд торолтгүй нэвтрэх гүн билгийг олж байна гэж бодно.
Номлогч билгийг бүтээх бясалгал. Өмнөх байдлаар бясалгалын зэмсгийг зөвхөн бодь судраар орлуулна. Түүнд бурхад бодисадва нарын ухуулан сэнхрүүлэх суу билиг шингэснээр бусдад ариун сургаал заах билиг ухааныг оллоо гэж бодно.
Тэмцэгч билгийг бүтээх бясалгал. Өмнөх байдлаар бясалгалын зэмсгийг гэрэлт мэсэн хүрдээр орлуулна. Түүнд аливаа сөрөг үзэл бодлыг ялагч бурхад бодисадва нарын суу билиг шигэснээр маргаан тэмцээнд ялагдашгүй болж, буруу номлогчдыг гартаах тэмцлийн билгийг оллоо гэж бодно.
Туурвигч билгийг бүтээх бясалгал. өмнөх байдлаар бясалгалын зэмсгийг мэсэн хүрдний тамгат боть судраар оруулна. Энэ нь өөрийн туурвихыг хүссэн бүтээл байна. Улмаар түүнд бурхад, бодисадва нарын туурвигч суу билиг шингэснээр уран яруу, утга гэгээн ном бүтээл туурвигч билгийг оллоо гэж бодно.
Сударт дурьдсан энэ долоон зүйлийн сэтгэмжит бясалгал нь бие сэтгэлээ ариусгахаас эхлээд оюун билгийн дээд шатанд хүрэх эрэмбэ дараалал байна. Энд өөрийгөө хөгжүүлээд зогсохгүй бусдыг гэгээрүүлэхэд зайлшгүй чухал авьяас билгийн өргөн царааг хамруулжээ. Бясалгагч хүн эдгээрийг иж бүрнээр нь, эсвэл сонгон бясалгах боломжтой. Гэхдээ эхний хоёр зүйл нь үндэс болохыг анхаараарай.
Өвчин амирлуулах бясалгал. Мигзэм уншин залбирахад гэрлийн чанарт гуурсаар дамжин рашааны урсгал усан орж ирнэ. Хэрвээ хий буюу хүйтэн өвчин туссан бол рашааныг халуун чанарт, улаан өнгөт байдлаар бясалгана. Шар буюу халуун чанарын өвчин туссан бол рашааныг сэрүүн чанарт, цагаан өнгөөр, бадгана өвчинд рашааныг сэрүүн чанарт хөх өнгөөр, ад донгийн хорлолд бол рашааны дусал хумхи бүрийг Дамдин бурхны дүрээр, гариг сааны хорлолд дусал хумхи бүрийг Очирваанийн дүрээр, лусын хорлолд дусал хумхи бүрийг нь гарьдын дүрээр гэхчлэн бясалгалаг.
Мөнөөх рашааны урсгал бүх биеийг эзэмдэж, хор өвчин бүхнийг хорхой шавьж, идээ бээрийн байдлаар шар усны нүхээр гадагшлуулан тууж, угаан ариутгалаа гэж бодно. Ялангуяа өвчин хор бугшсан тэр газартаа анхаарлаа төвлөрүүлж, рашааны урсгалд амирлан анаж байгааг төсөөлөх нь чухал.
Энэ мэт бусад олон үйлс даатгал хийж болох боловч дээрх бясалгалд цөм багтана. Учир нь бие сэтгэлийн гэм буртаг ариусч, билгийн гэгээ дэлгэрснээр үйлс буян аяндаа дэгжин мандах учиртай.
Цогшинг хураах.
Цог жавхлант чандмань багш
Миний зүрхний лянхуад заларч
Үлэмжийн их ач ивээлээр
Бие, хэл, сэтгэлийн ид шидийг соёрх.

Ингэж залбирахад хоёр шавь нь Богд ламд уусч, тэдний сэнтий суудал ч Богд ламын сэнтийд шингэнэ. Улмаар гэрлийн чанарт лагшин дүр нь нарийссан багассаар эрхийн чинээ болно. Тэгээд өөрийн чинь толгойн орой дахь эсрүн сүвээр орж, рийн гол судсаар дамжин буусаар зүрхэн тушаа ирнэ.
Тэр үед зүрхээ найман дэлбээт дэлгэмэл лянхуа байдлаар бясалгана. Лянхуа цэцгийн хүйсэнд өөрийн маш нарийн хий сэтгэл “сүнс” оршин буйг төсөөл. Багш зүрхэн лянхуа дотогш залармагц өөрийн сүнс багшид уусан нэгдсэнээр шинэ амьдрал эхэлж байна. Энэ баяр бахдлыг гүнзгий мэдэр. Лянхуа цэцэг хумиж, түүний гаднаас нь арабазана буюу мигзэм тарнийн эрхин хэлхээ чандлан хүлж байна.Ийнхүү богд лам үүрд таны зүрх сэтгэлд орших болно. Зүрхэнд залрагч Багшаа хэзээ ч хурааж болохгүц бөгөөд, амьдрал үхэл аль ч үед хамгийн итгэлтэй өмөг түшиг байх болно. Жишээ нь, тариа ургуулах анхдагч эх үүсвэр нь хөрсөнд үр суулгах явдал. Гэвч түүнийг ургуулахын тулд нар, хур, бордоо, хөрсөлгөө гээд л олон зүйл нөхцөл шалтгаан хэрэгтэй. Бясалгал ч гэсэн үүнтэй адил. Гүрү ёог бол өөрөө үр үндэс юм. өдөр тутмын амьдралын энгийн үйлдэл ч түүнд нөхцөл шалтгаан болж гэмээ нь тэндээс гэгээрлийн ургац хураах болно.
Тийм учир бясалгал завсарласан үедээ ч өөрийн нүдэнд харагдах сайн, муу, жирийн үзэгдэл юу үзэгдэвч багшийн лагшин дүрийн хувилгаан цэнгэл гэж бодно. Чихэнд яруу, яруу бус юу сонсогдовч багшийн зарилаг эгшгийн цуурай гэж бодно. Сэтгэлд сайн муу юу ургавч багшийн таалал билгийн гэрэл гэгээ гэж бодно.
Ялангуяа өөрийн явсан суусан газар орон бүхнийг төгс баясгалант бурхны орон болгон адислаж, залрагч багшдаа өргөж байна гэж бясалгах нь орны ёог. Эд хэрэглэл, хувцас өмсгөл юу эдэлж хэрэглэвч тэнгэрийн ариу эдлэл болгон адислаж, зүрхний багшдаа өргөж байна гэж бясалгах нь эд хэрэгслийн ёог. Идээ, унд юу тохиолдовч Ум Аа Хум тарниар адислаж, зүрхний багшдаа тахил өргөж байна гэж бодон зооглох нь идээ ундны ёог.
Энэ гурван зүйл цэнгэлийн ёог бясалгалаар ямарваа хор бузарт автахгүй, орчны сөрөг муу нөлөөнд бохирдохгүй цэвэр ариунаар амьдрах болно.
Энэ талаар сударт:
Идэж хэрэглэх бүхнээ
Эрхэм дээд утгаар
Эдэлж чаддаг ёогч
Эндэл осолд эс автмуй
гэж айлджээ.
Гэхдээ ийм бясалгалыг гүнзгий эзэмшхийн тулд дараах гурван зарчмыг баримтлана.

Таван мэдрэхүйг гэгээрэлд хал балтай аливаа сөрөг эрчим, сэрэл мэдрэмжээс хамгаалах. Аль болох бясалгал хийхэд тохиромжтой тайван орчныг бий болгох.
Идэш уушинд шунан ховдоглохыг цээрлэж, эм адил ухамсраар хандах. Өөрөөр хэлбэл, идэхийн тулд амьдрах бус, амьдрахын тулд идэх.
Нойр, амралтыг хэтрүүлэхгүй, цаг ямагт оюун санаагаа хөгжүүлэхэд анхаарах. Ингэхдээ үр шимгүй мэдлэг, мэдээлэлд хүний насыг баралгүй, гэгээрсэн багш нарын сургаал, үнэн зөв замыг гүнзгий судалж эзэмших.

Өдөр тутмын амьдралд ариун гэгээлэг ухамсраар хандах зарим бясалгалын аргаас дурьдвал:
Унтах. Түр зуур унтсанаар бие махбодоо амрааж, бясалгал хийх эрч хүчийг олж авна гэж бодох нь нийтлэг санамж юм. Нууц тарнийн үүднээс бясалгах:
Өөрийн зүрхний Хум үсгээс гэрэл цацарч, сав шим ертөнц дахинд туссанаар сав ертөнц нь шим ертөнцийн амьтдад уусч, шим ертөнцийн амьтад өөрт уусч, өөрөө зүрхнийхээ Хум үсэгт уусч, Хум үсэг нь улмаар хоосон чанарын агаарт уусан ариллаа гэж бясалган нойрсох.
Сэрэх. “ Энэ шөнө энэ ертөнцөд олон хүн нас нөгчсөн. Олон хүн ариусах гэгээрэх боломжоо алдсан. Би багшийнхаа авралаар эсэн мэнд шинэ өдөртэй золгож байна. Эрдэнэт хүний нас хорогдсоор буй тул яаравчлан босч, ариун буянт үйл үйлдье” гэх нь сэрэх үеийн нийтлэг санамж.
Нууц тарнийн үүднээс эх дагинас бэлгэ билгийн огторгуйгаас дамрын дууг дуурьсган сэрээлээ гэж бодно. Улмаар тод гэрэл буюу хоосон чанарын агаараас сав, шимийн үзэгдлийг цацраан бий болгоод “ өмнөх бясалгалыг урвуу байдлаар нь хийж” босно.
Хувцаслах. Хоосон чанарыг бясалгаад, зүрхний багшаас гэрэл цацарч хувцсанд туссанаар Хум үсэгт хувирч, тэр нь гэрэлд хайлаад очир эрдэнийн мөн чанарт хувирлаа гэж бодоод Ум базар рагча хум гэж уншвал хувцсанд ариун сахиус оршино. Үүнийг зүрхний багшдаа тахил болгон өргөж байна гэж бодоод өмсөнө.
Угаал үйлдэх. Зүрхний багшаас гэрэл цацарч усанд туссанаар билгийн рашаан болон хувирч, түүгээр бие, сэтгэлийн буртаг бүхнийг угаан ариусгаж байна гэж бясалгах жишээтэй. Их гэгээнтэн Могжогба:
Зориг хатамжлалаар гэгээрэх нь эргэлзээтэй
Итгэл бишрэлээр гэгээрэх нь эргэлзээгүй
гэж айлдсан нь гэгээрсэн багшийг үнэнчээр шүтсэн агуу их итгэл бишрэлээс л жирийн ухамсын түвшнээс халин гарсан бясалгал, гэгээрлийн хүч ундарна гэсэн үг. Гүрү ёогын итгэл бишрэлээр амилж биежээгүй ядам бурхдыг олон сар жилийн турш хатамжлан бясалгавч эцэс туйлын гэгээрэлд хүрч чадахгүй. Харин амин зүрхний багшдаа итгэл бишрэл урвалтгүй ундарч чадвал өнө удалгүй адис оршиж, гэгээрэх боломжтой.
Адис гэдэг үг нь амин зүрхний багшдаа уусан нэгдэх нэгдлийг хэлж байгаа юм. Өөрөр хэлбэл, өөрийн чинь оюун санаанд цоо шинэ хувьсал гарна гэсэн үг. Тийм болохоор гүрү ёогын үүднээс адис орших, оюун санаа төгөлдөржих хоёр нэг утга илтгэдэг.
Үндсэн бясалгалыг өглөө эрт, үдээс өмнө, үдээс хойш, үдэш гэсэн дөрвөн мөчлөгөөр, эсвэл өглөө, үд дунд, орой гэсэн гурван мөчлөгөөр хийх нь зүйтэй. Илүү хурдацтай төлөвших шаардлагаар үдээс өмнө гурав, үдээс хойш гурав буюу зургаан мөчлөгөөр бясалгаж болно. Хамгийн гол нь өдөр тутмын үйлдэл болж занших нь чухал. Ловон бавуу:
Тогтмол тасралтгүй бясалгалаар
Дотоод чинаддаа нэвтрэгтүн.
Үргэлж дунд нь амсхийвэл
Үрүүл модоор гал гаргаж чадахгүй.
Ёог бясалгал ч түүнчлэн тул
Яавч бүү тасалдуул.

Энэ бол бясалгал буюу дотоод төгс төгөлдрийг эрхэмлэгч хүн бүхний мартах ёсгүй санамж бөлгөө.
Энэ хөтөлбөрийг Сэрдог Номун хаан Лувсанцүлтимжамцын зохиосон Гүрү ёогын бясалгалын зэрэгт тулгуурлан бичив.

Эх сурвалж:

Сэтгэгдэл оруулах: