МОНГОЛ СYМ » АРХИ САВНААСАА БУСДЫГ ДИЙЛДЭГ

АРХИ САВНААСАА БУСДЫГ ДИЙЛДЭГ

Мэдээ оруулсан: Админ
Огноо: 7/20/2010

Нанчид нанчид гэвч нарийн хар архи
Нарийвчлан шинжилвэл найман тамын нэг
Там там гэвч там хаанаас байх вэ
Тамтаггүй явбал там чинь тэр буй заа. /Д.Равжаа/ Архийг хэрхэн үзэж, ойлгож ирсэн уламжлалт сэтгэлгээ, ардын сурган хүмүүжүүлэх зүйн үүднээс, архи сархадыг бэлэгшээн хүндэтгэж ирсэн зан заншил, түүний гэм алдалыг сэнхэрүүлэн ухуулаж сургамжлан, сануулж ирснийг хооронд нь шүтэлцүүлэн орчин үеийн анагаах ухааны ойлголт ухагдахуунтай холбон олон түмний дунд хамгийн энгийнээр хэрхэн ойлгуулж болохыг анхааран энэхүү илтгэлээ бичихыг оролдлоо.
Ийнхүү оролдсны учир нь хүмүүс өөсдийнхөө амьдрал ахуйд ойр, хамгийн сайн мэддэг зүйлтэй нь холбон тайлбарлан таниулбал аливаа зүйлийг илүү сайн ухааран ойлгож, амьдрал ахуйдаа тусгах, үр хүүхдэдээ үлгэр дууриал үзүүлж тэднийхээ зан ааль, хүмүүжилд нь анхааралтай хандаж байдгийг алдарт сурган хүмүүжүүлэгчид дурдсан байдагтай холбогдож буй юм.

1. Архи идээний дээж

Монголчуудын дунд архи, түүний эрдэм, гэм алдлын талаар ярилцан хэлэлцсээр иржээ.
Монголчууд ахуй амьдралдаа архийг идээний дээж хэмээн хүндэтгэлийн идээ зоогт зориуд оруулан хэрэглэж ирсэн уламжлалтай билээ. Энэ нь амжиргааны эх ундрага болсон мал сүргээ дээдлэн хайрлаж, түүний үр төл, үржил шим, өсөн арвижин байг гэсэн бэлгэдэлт сэтгэлгээтэй холбогдох бөгөөд малынхаа сүү сааль, үр шимээс боловсруулан гаргасан аливаа идээ ундааныхаа дээжийг байгаль дэлхий, онгон сахиусандаа өргөл тахил өргөн, эх болсон газар, эцэг болсон тэнгэрийнхээ ивээл хишгийг арвин ихээр хүртэн амьдрах ашид ирээдүйн цэнгэл жаргалын төлөөх зан үйлтэй ч мөн салшгүй холбоотой юм. Энэхүү зан үйлийн хамгийн эрхэм хэрэглэгдэхүүн нь архи бөгөөд архиар байгаль дэлхий, уул хангайдаа сэржим өргөж, өөрийнхөө хүсэл өчгийг дурдан өгүүлэх ёс ч бий. Мөн архийг дээдэн үзэж буй нь сэржим хэмээх үгийн утгыг тайлбарлахад тодорхой болно. Сэржим хэмээх үг нь төвд хэлний алтан ундаа гэсэн утгатай үг болой. Сэржим өргөх ёс нь бас архи хэмээх идээг болгоомжтой хүртэж байхыг анхааруулсан далд утга санааг агуулсан байх бөгөөд энэ нь эрхэмлэн дээдлэх сайн сайхан хүндлэлээр далимдуулан явуулж буй хорт муу үйлээс сэрэмжлэх нэгэн зүйл арга ажээ. Энэ нь монголчуудын ядам хуруундаа бөгж зүүх, ядам хуруугаараа сэржим өргөдөг ёс хоорондоо учир зүйн холбоотой бүр Чингис хааны үеэс улбаатай, чухам тэр л цагаас зон олны дунд домогийн өгүүлэмжээр дамжин уламжлагдаж иржээ.

2. Архийг тэвч, амсаж жарга

Монголчууд ардын аман зохиолын төрөл зүйлийг ашиглан, үр хүүхэд, багачууд залуучуудын билиг эрдэм, ухаан санааг төлөвшүүлэн хөгжүүлэхийн ялдамд алив зан суртахууны гэм согог, ариун бус ёс зүйг тэвчин, шудрага тахидуу зөв амьдрах ухааныг заан сургадаг. Эдгээрийн нэг нь архины хор хөнөөл, гэм эргүүний талаар таниулан ухуулсан, заан сургасан өч төчнөөн аман билиг, зан заншлын зүйл элбэг бий. Бидний өвөг дээдсээс үеийн үе, үрийн үрд захин сургамжилсан өчиг мэдүүлгийн чанартай монголын эртний бичгийн уран зохиолын нэг болох “Чингисийн есөн өрлөгтэй өнчин хүүгийн сэцэлсэн шастир” хэмээх зохиолын үзэл санааг товч боловч танилцуулан өгүүлэхэд архины гэм эргүү, түүний мөн чанарын талаар ерөнхий ойлголтыг авч болно.
Чингисийн ёсөн өрлөгийн нэг Чуу мэргэн архины тухай өөрийнхөө үзлийг илэрхийлэхдээ:

“Санасан үгийг маань илрүүлдэг биш үү
Сайн муу хоёрыг маань мэдрүүлдэг биш үү
Доторхи үгсийг маань гаргадаг биш үү
Дор дээр хоёрыг маань ялгадаг биш үү
Эртнээс нааш рашаан биш үү
Энэ ертөнцөд жаргал биш үү
Энэнээс хойш дурдатгал биш үү
Эдүгээ үүнийг тэвчвэл
Энэ хурим цулгуй болох зөв буюу” хэмээн архины аль болох сайн сайхан, эерэг талыг нь хөндөн өгүүлж, нөгөө хүмүүсээс архины бусад мөн чанарын талаарх саналыг гаргуулах өдлөг маягаар өгүүлсэн ажээ.
Үүний хариуд Аруладын Боорчи :
Аманд орохдоо алтан шумуул мэт
Амнаас гарахдаа арслан заан боссон мэт
Хэлэнд амсахад хэдгэнэ шумуул мэт
Оюун билиг хоёры минь барагдуулдаг бишүү
Бэхлэн хэлэлцсэнийг минь мартуулдаг бишүү
Архигүй аливаагаа хэлэлцэн тархъя” хэмээн архины аль болох муу муухай алдал уналын талыг нь голчлон өгүүлжээ. Ийнхүү Чингисийн ёсөн өрлөг архины эрдэм, алдалын мөн чанарыг хэлэлцэн өгүүлсний эцэст өчин хүү архины эрдэм, алдлыг энэ тэнцүүлэн ийнхүү өгүүлжээ.

“Бага уувал жаргал бишүү
Балай их уувал өвчин бишүү
Бахархаж шунавал эргүү бишүү
Балмад их согтвол галзуу бишүү
Учиртай сайхан уувал жаргал бишүү
Унатал согтвол мунхаг бишүү
Хун галуу мэт цуглаад хурсан бүгд жаргаасай”

хэмээн өгүүлснийг Чингис хаан ихэд сайшаан хүлээн авч өөрйнхөө архины тухай “билиг сургаал”-аа ард олондоо тухаглан түгээжээ.
Ер нь өвөг дээдсийн үеэс үр хүүхдээ архины тухай заан сургаж ирсэн сургаал, өөрсдийн үлгэр дууриал болгон ирсэн зан аалийн ерөнхий утга санаа:

“Дөч хүрээд дөнгөж амс
Тав хүрээд тавьж уу
Жар хүрээд жаргаж уу”

хэмээх гурван шад бүхий сургаал үгэнд
хураангуйлагдан өгүүлэгджээ гэж үзэж болно.

3. Архи- нүглийн дэнс, зовлонгийн шалтгаан
Бидний шүтээн, өвөг дээдсийн минь ариун сүнс сүлд шингэсэн бурхны номлол сургаалд архины алдал уналын талаар ихээхэн хирд хийлгэм, айдас төрүүлэм байдлаар өгүүлж, архи уусан хүн ямарваа хар нүглийн дэнсэн дээр байж юуг ч үйлдэхэд бэлэн байдгийг өгүүлэхийн ялдамд архи уусан үедээ гаргаж буй ааш араншин нь өмнөх төрлийнхөө алив нүгэл, муу муухай бүхнийг шингээсэн дүр төрхөө харуулж буй юм гэнэ. Ер хүн болсон энэ заяа маань маш ариун дагшин найман чөлөө учирал бүрдсэн төгс дээд заяа аж. Нэг үгээр хэлбэл өмнө төрөлдөө үйлдсэн хамаг нүгэл хилэнцээсээ цэвэрдэн энэхүү төрлөө авч төрсөн гэж хэлж болох юм. Архи уусан үед өмнө төрөлдөө орхисон хамаг муу муухай бүхэн нь босоо ороолон / ороолон гэдэг нь төвд хэлний боссон хүүр гэсэн утгатай үг юм/ мэт эргэн тухайн хүнд цогцлож, өөрийн энэ насныхаа ухаан мэдрэлээ гээж нөгөө өмнөх муу заяандаа очиж, их зовлонгийнхоо үндсийг боловсруулж буй юм. Иймдээ согтуу хүний ухаан сохор байдаг. Энэ учраас согтуу хүн элдэв гэмт хэрэг, алив ёс суртахуунд харш үйлдлийг хийдэг нь тодорхой.
Юуны учир архи нь хамаг нүгэл хилэнцийн уурхай, зовлонгийн шалтгаан болж байдгийг Бурхан багшийн хожмын шавь Ловон Бадамжунай өөрийнхөө номлол сургаалд өгүүлсэн байдаг ажээ.
Энд өгүүлэх нь: Бурхан багш нирваан дүр үзүүлж, өөрийнхөө сургаал номлолоо айлдан бүхийд түүнийг маш олон хүмүүс дагалдан түүний сургаал номлолыг сонсон байхыг Чивэлт Шулмасын хаан мөчөөрхөн харж, эдгээр олон хүмүүсийг дагуулах нэгэн шашныг би байгуулъя хэмээн боджээ. Гэтэл унтах нойрон дунд нь түүний догшин сахиус нь ирж чи Бурхан багшид мөчөөрхөөд хэрэггүй би чамд нэгэн арга зааж өгье. Чи галзуу арслангийн тархи, галзуу зааны амны хөөс, хорт могойн хэл, галзуу зөгийн бал, галзуу нохойн шүлс, шулмасын ёсөн амтат чөмөг, үхээр идсэн чоны нүдний цөцгий, үхээрийн мах, эм шулмасын умайн цус тэргүүтэн есөн зүйлийн бузар эдийг цуглуулан хольж чулуун тогоонд буцалгаваас архи хэмээх их мөрөн урсаж газарт шингэнэ. Энэ нь анхдугаар архи болой. Газрын шимээс ургасан тариа, өвс ногооны шимийг хүртсэн адуу малын сүүний шимээс нэрж гаргасан архи нь хоёрдугаар архи болой гэх мэтээр зааж өгчээ. Энэ ёсоор тэрхүү Чивэлт шулмасын хаан архийг бүтээсэн болой. Дээрх есөн зүйлийн бузар эд нь тус тусдаа архины алдал уналын олон янзын мөн чанарыг үзүүлэхийн хамт согтуурсан хүнээс төрөх зан араншингийн шинжүүдийг бас өгүүлсэн байдаг. Чивэлт Шулмсийн хааны шашин нь архи ажээ. Ийм болохоор архи уугч нь шулмасын шашныг дагагч их нүгэлтэн болох нь гарцаагүй. Архинд дурлах, донтох нь нэг ёсдоо таныг нөгөө муу заяа руу дуудагч ёр билэг нь болой. Иймээс Бурхан багш миний сургаалыг дагагчид архийг цээрлэх нь хамгийн чухаг бөгөөд ариун шашны энэ оронд төрсөн хэн боловч чөлөө учралт энэ насаа хайрлан хямгадаж, нэг л олдох заяагаа бүү үрэн таран хийгээрэй хэмээн захиж сургасан байдаг. Дээр ярьсан зүйлийн гол агуулга утга санааг Монголын нэрт яруу найрагч Д.Равжаа …./эхний шүлгийг давтан унших/ хэмээн шүлэглэн өгүүлжээ.

Архины уг гарлын тухай

Ум сувасиди. Ловон Бадамжунайд хаан хүү Гунгаажал ийн хэмээн өгүүлэв. Архи гэгч энэ ундаа урьд хаанаас гарсан учир шалтгааныг номлон сойрх хэмээн өгүүлсэнд Ловон Бадамжунай ийн хэмээн зарлиглав. Урьд дөрвөн мянга гурван зуун наян зургаан галав нөгцөхөөс өмнө төгс гэгээрсэн Сарны гэрэл хэмээх бурхан энэ ертөнцөд залран ирж, номын хүрд эргүүлэх тэр цагт түүнээс ном сонсох амьтад болох Тэнгэрийн найман хаан, Асури тэнгэрийн найман хаан, хүний хаан хийгээд бас бус туурайтан, хэвлээр явагч, лус тэргүүтэн найман аймгийн хаад, нөхөд сэлттэйгээ хуран цугларч тэрхүү бурхнаас номын дуу сонсож байсан ажээ. Тэр үед хамаг амьтныг хорогчдын хаан Чивэлт шулмас гэгч үүнийг эс хүлцэн Төгс гэгээрсэн бурхан хамаг амьтныг энэ мэт хураасан байхад надад ганц ч амьтан ирээгүй байгаа нь чухам юуны учир вэ хэмээн хорсох, атаархах сэтгэлээр их дуу гарган хашгичин орилоод даруй нойрноос сэржээ. Тэрээр өөрийн сахиусан тэнгэр болох Догшин хар тэнгэр гэгчээ сангалзан зүүд нойрондоо түүнтэйгээ учирчээ. Догшин хар тэнгэр: Хаан чин бүү гаслагтун. Би чамд хамаг амьтан мунхран хурах нэгэн зүйл (шашин)-ийг өгье гэж өгүүлээд: 1. Галзуу цагаан арслангийн тархи, 2. Мунхран галзуурсан догшин зааны амны хөөс, 3. Хорт могойн хэл, 4. Галзуу зөгийн бал, 5. Галзуу нохойн шүлс, 6. Шулмасын есөн агийн амтат чөмөг, 7. Үхээр идсэн чонын нүдний цөцгий, 8. Үхээрийн мах, 9. Эм шулмасын умайн цус гэх есөн зүйлийн элдэв бузар буртаг идээ тэргүүтнийг олж бэлтгээд, шившлэг тарни үүнийг уншиж нухмал үрэл үйлдвээс архи гэгч хорт их мөрөн урсан дэлгэрэх болно хэмээн өгүүлж байгаагаар зүүдэнд нь оржээ.
Чивэлт шулмасын хаан муу ёрын зүүд нойрноосоо сэрж машид их баясав. Тэдгээр идээ бүгдийг олж цуглуулан их хадат уулын оройд чулуугаар тогоо сайтар засаад түүндээ уг идээгээ хольж Сахиусан тэнгэрийнхээ хэлсэн ёсоор үйлдэж, архины арван их мөрнийг үргэлжид урсгах болжээ. Тэр цагт бурхнаас ном сонсогч хамаг амьтан уг мөрнийг амьдралыг тэтгэгч ус хэмээн эндүүрэн ууж, согтон машид мунхарчээ. Архины тэдгээр их мөрний бохир ус хөрс шороонд шингэж, үүний үр шимээр ургасан тариа ногоо ургаад, тэрхүү тариа ногоогоор архин нэрж гаргасан нь өнөөгийн бидний хэрэглэж буй архи гэгч идээ болно.
Ийн болсонд Чивэлт шулмасын хаан ихэд баясан хөхөж, бурхны дэргэдэх хуран цуглагчид хийгээд өөрийн дэргэд хурагчдыг харьцуулан олон цөөн байгаа эсэхийг мөчөөрхөн харсанд урьд бурхны дэргэд байх хүмүүсийн дөрвөн хувь нь зөвхөн нэг хувиар буурсанд тэрээр машид тачаадан хилэгнэв. Тийн буйг хараад Догшин хар тэнгэр нь үүнд чи бүү зов. Энэ галавын амьтад буман жилийн настай, арвин буянтай тул чамайг мунхран дагах нь цөөн байгаа юм. Үүнээс хойшхи ирээдүйн галавуудад амьтны нас богиносох бөгөөд нас хэдий чинээ богиносох тусам бурхны шашнаас чиний шашин сургаал улам өргөжиж, амьтан бүхэн гурван муу заяаны үртэн болоод, ялангуяа очирт тамд унах үрийг ихэд хураах болтугай хэмээн муу ёрын хараал тавьжээ.
Үүний хариуд Бурхан багш чиний есөн зүйл идээнээс бүтсэн архи гэгч муу үйлийг бадраагч ундаанд чинь таван зүйл мах, таван зүйл рашаан хольж адислан мөн хамаг амьтны таван хорт нисваанис арилах үрийг ч хамтатгав гэж түүнд айлтгажээ. Тийнхүү нисваанисаас үүрд хагацаж, ижилгүй үнэхээр төгссөн бурхны хутгийг зохиох болтугай хэмээн ашдын сайн ерөөл тавьсан тул арван зүг, гурван цагийн эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтан бат орших болжээ. Ийн үйлдсэний дараа нөгөө мунхарсан хүмүүсийн ихэнх хувь нь бурхны дэргэд цугларч, бага хэсэг нь нь шулмасын дэргэд үлджээ. Үүнд шулмасын хаан ихэд гаслан зовинож байсанд Сахиусан Догшин хар тэнгэр нь өгүүлрүүн: Чи бүү гаслагтун, энэ галавын амьтны нас нэг бум байх бөгөөд их буянтай тул чамд хурах нь цөөн байх нь зөв, үүнээс хойш ирээдүй цагт нас богиносох олон галав болохын цагт бурхны шашнаас чиний шашин машид дэлгэрэх болно хэмээсэнд Чивэлт шулмасын хаан тэр үгсийг сонсож муу ёрын ерөөлийг ийнхүү тавьсан нь
1. Галзуу цагаан арсалангийн тархинаас бүтсэн тул доод төрөлхтнүүд энэ архийг ууваас надаас дээд нь үгүй хэмээн чухаг дээд гурвыг басамжлан доромжилсноор там тэргүүтэн гурван муу заяанд унахын үрийг хураах хийгээд хаан дээд язгууртнуудыг гүтгэн хааны зарлиг хуулийг амсах хийгээд адил сацуу нөхдөд хэрүүл тэмцэл учруулж тэднээс хагацах тэргүүтэн болох нь тэр хороос шалтгаалсан болой.
2. Мунхран галзуурсан догшин зааны амны хөөсөөс бүтсэн тул архи эс уугч хүмүүс архийг эс хүсэх үгийг өгүүлэвч сэтгэлдээ хүсэн, ядам тэнгэрт дотоод тахил болсон, дээд ундаа архи үүнийг эс уу гэж энэ юу өгүүлнэм хэмээн үл ойшоон, муушаах элдэв муу үгс өгүүлж, архи надад олдсоор л байна, би ч уусаар л байх болно гэж буруу үзлээр хатуу догшин сэтгэл үүсгэх нь хоёрдугаар хороос шалтгаалсан болой.
3. Хорт могойн хэлний хороос бүтсэн тул хүмүүст муу үг хэлэн, хор шарыг нь малтан, үл тэсэхэд бэрхийг үйлдэх нь гуравдугаар хорын шалгаалсан болой.
4. Галзуу зөгийн балаас бүтсэн тул архины амт зөгийн балаас үлэмж амттайхан тул тэвчиж эс чадахгүй байгаа нь дөрөвдүгээр хорын шалтгаалсан болой.
5. Галзуу нохойн шүлснээс бүтсэн тул олон хүмүүс бусадтайгаа хэрүүл тэмцэл үүсгэн жанчилдах хийгээд бие биенээ хороох, яс мах, нүүр царайгаа уралцах тэргүүтэн эвдрэлцэхийн зовлонгоор зовох нь тавдугаар хороос шалтгаалсан болой.
6. Шулмасын есөн агийн амтат чөмгөөс бүтсэн тул архинд согтсон хүмүүсийн гар хөлний хамаг чөмөг халууцаж байх суух газраа олж ядан, гэнэт босох, дайвлах, чимээ шуугиан гаргах, морь унаваас галзуурсан мэт эрэг гуу, ганга жалга, хад чулуу, ус мөрөн тэргүүтэн юу байгааг ч үл хайхрах тэнхэлгүй давхиж, үхэтхийн ойчих, манарах хийгээд яс махаа гэмтээн, нүүр зүсээ шалбалах нь зургадугаар хороос шалтгаалсан болой.
7. Үхээр идсэн чонын нүдний цөцгийгээс бүтсэн тул архинд машид дурлан тачаадаж, буруу хурьцал үйлдэх хийгээд нүд нь сүймэлзэн юуг ч ялгах чадалгүй болохын дээр нүдээ аних ч чадалгүй гөлийх, ямарваа юумыг харавч тодорхой мэдэхгүй бүрхэх нь долдугаар хороос шалтгаалсан болой.
8. Үхээрийн махаас бүтсэн тул архинд үргэлж шүтэгч хүмүүсийн нүүр царай үнсэн саарал өнгөтэй, үзэмжгүй болох нь наймдугаар хороос шалтгаалсан болой.
9. Эм шулмасын умайн цусаас бүтсэн тул архи үргэлж уугч хүмүүсийн биетэй хамт төрөгч (заяагч) тэнгэр нь зайлж, түүний оронд шулмасын хаан батдан оших бөгөөд тэр хүний наян дөрвөн мянган нисваанис гал мэт бадарч, ус мэт ундах, хий мэт хөдлөх, шороо мэт бутрах тэргүүтнийг үйлдэж, арван хар нүгэл, завсаргүй таван нүгэл тэргүүтний үйлийг үйлдэн, тангараг хийгээд санваар буурч гурван муу заяа, очирт тамд унаж тамын элдэв зовлонг амсах болно хэмээн гурван цагийн хамаг бурхад номложээ.
Бас ийн хэмээн зарлиг болов. Амьтны энэ хийгээд хойтын сайн хийгээд муу шалтгааны үрийг бурхан бодьсадуа нар сахих болой.
Гэвч шулмасын хорын шалтгааны үр болсон архи уудаг   хүмүүсийн энэ төрөл нь урьдын ямар төрлийн авьяасаас үүдсэн болохыг мэдэх нь хялбар юм. Ямар хэмээвээс:
- Урьд төрөлд тэнгэр хийгээд хүний орноос төрсөн хүмүүс архи ууж согтох үедээ бие, хэл, сэтгэл гурваа эс бууруулан, оюун ухаан бат, номхон дөлгөөн, шудрага үгс өгүүлж, биеэ аль болох төвшин номхотгох ёсоор байлгана.
- Асури тэнгэрийн орноос төрсөн хүмүүсийн хувьд хэрүүл тэмцэл, дайныг үүтгэх, хэрүүлийн үгс өгүүлж, атаархах, харам тэргүүтэн авир төрх муу ёсоор оршиулна.
- Тамын орноос төрсөн хүмүүс согтох үедээ шалтгаан нөхцөлгүй орилон чарлаж, уйлан бархирахын муу ёрт байдлаар загнана.
- Бярдын орноос төрсөн хүмүүс согтох үедээ биеэ үзэн ядаад, тогой нь эргэж, дайвалзан унах тэргүүтнээр согтуурах болой.
- Адгуусны орноос төрсөн хүмүүс согтох үедээ хэлж буй үг хэл нь юу ч мэдэгдэхгүй чулчран өгүүлж эс чадах, адгуусан мэт хэлгий дүлий тээнгэлзэх өөрийн гэсэн ухаангүй дэмий балай нөхцөлтэй болно.
Бидний багш Шагжтүв ийн хэмээн зарлиг болохоо:

Чамгүй олон зүйл гэм байвч
Чөтгөр шулмын ундаа архийг тэвчихийг
Чухалчан шүтвээс зохилтой …

хэмээн номложээ.
Тэр нь юу гэсэн үг вэ гэвэл миний шавь, хувраг, тойд та нар минь сонсогтүн. Архи үүнийг ногооны үзүүрт тогтсон шүүдрийн төдий ууваас миний шавь бус. Аливаа ариун хүмүүс архи ууж галзуу мэт болоход бие хэл сэтгэл гурваа сул тавих болоод, хэлээр чалчай үг, догшин ширүүн, бузар буртаг элдэв зүйл муу үгсийг өгүүлж, сэтгэлд ч тачаангуй, уур хилэн, мунхаг, омог, харам, атаархал тэргүүтэн хамаг нисваанис бадарч эхлэнэ. Бие сэтгэл батгүй болж манараад мунхран хээр хөдөө хэвтэх цагт элэг доог болохын сацуу ховдог ноход бөөлжис, ялгадасыг нь долоох, хувцасгүй нүцгэн хэвтэгч нэгний нууцын эрхтэн юугы нь бусад хүмүүс, саваагүй нялхас хүүхдүүд үзэн ичгүүрийн орон болгох болой. Хамт төрөгч заяагч тэнгэр ч өөрийг нь тоохгүй орхиход хүрэх болно. Сахисан эх хандмаа, ном тэтгэгч нар уурлахын нөхцөлөөр үднэ. Ямар ч шалтгаан шалтаггүйгээр хамар амнаас цус гарах, уул хад, унаа малнаасаа унах тэргүүтэн хийгээд гал усны аюул, цаг бусын үхлээр үхэх, тэр даруйдаа халуун найман там хийгээд хүйтэн найман там тэргүүтэн арван найман там, аюуш там тэргүүтэнд унаж, цаглашгүй их зовлонг амсах ажээ.
Аюуш тамд эдлэх насны хэмжээ хэдий чинээ буй гэвэл газарт ухсан дөрвөлжин нүхний дөрвөн хэсгийн ная наян алдын хэмжээнд гүнжидээр дүүргээд нэгэн галав өнгөрөхөд нэжгээд гүнжид гарсны хонгорцог барагдахын цагт аюуш тамын нас ч тэгэхэд барагдах болно. Бас бус гурван муу заяаны зовлонг амсахыг өгүүлэх юун хэрэг.
Миний шавь, хувраг, тойд сонсогтүн. Архи үүнийг уухыг дурлаваас та нар тэр зовлонг амсахаас өөр, жаргалант диваажинг хаанаас олох аж гэх архины тухай энэхүү үзлийг дагах нь зохистой гэвэл бид архийг огт уухгүй байх бөгөөд энэ тухай өгүүлэх нь:

Тэнгэрийн хутгийг эс олохын тул
Тэнгэрийн тахил төгс эдлэл үүнийг хаанаас чадах
Үлгэрлэвээс арсланг бээр хариасны оромд
Үнэг нисээд хэмжээнд хүрэлгүй бяцран үхсэн хийгээд
Хангарьдын халин ниссэн замд
Хүч өчүүхэн болжмор хөөрлөхөн нисээд
Хөнгөн жигүүрээ хугалсан
Хөөрхий үлгэрийг санагтун

Тэнгэрийн тахил төгс эдлэлийг чадах бөгөөс бурхны номлосон номхтголын ёс хийгээд нууц тарны очирт хөлөгний цааз хязгаарын явдал ёсонд эс дурлан амгалан болох юу вэ. Архи энэ нь Номыг тэтгэгч, сахиусан эхэд таван мах, таван зүйл рашаан хольж адислан өргөснөөр тэдгээр амьтадын нисваанисын таван хорыг бас хольж рашаан болгон зооглосонд хамаг амьтан нисваанисаас амирлан үйлдэв. Таван зүйл мах хэмээхийн дотор хүн, морь, нохой гурвын мах буй. Тэдгээрийг та нар зооглож чадах уу, хэрвээ чадвал архи ууж чадах, эс чадваас эс урвах болой. Нууц тарнийн ёсонд энэ архийг ямагт таван мах, таван рашаанаар адислах энэ ёс нь дандрын аймаг алинаас номлосон учир шалтгааныг асууваас тчи юу өгүүлэх болой. Очирваань хүнд айлдсан нь гайхамшигтай чиний энэ ёс

Туулайн толгойд эвэр ургах хийгээд
Хүсэр эхнэрээс хүү төрөх лүгээ адил болой.

Буян, хилэнцийг ялгах эрлэг номын хаан архинд барилдсан хурсныг хуурмаггүй тул шамдал, хичээлийн үүднээс тэвчих хэрэгтэй.
Бас номын ёсоор явагчдын хаан хийгээд түшмэл, дээд төрөлхтөн тэргүүтэн хүмүүс машид сайтар сонсогтун:
Архи хэмээх энэ ундааг 1. Согтуу галзуугийн архи, 2. Баатрын архи, 3. Омогтны архи, 4. Баяны архи, 5. Өглөгийн архи, 6. Үл эрэгцүүлэх архи хэмээн нэр өгч болно.
1. Согтуу галзуугийн архи гэдэг нь хааны ял цаазанд дайрагдаж ихэс дээдэс архи ууваас галзуу мэт амьны ёс хийгээд ёс бусыг эс мэдэн, буян нүгэл, худал үнэнг эс ялган, доромжлллох тэргүүтнийг эс мэдэн согтох мэт үзэгдэх тул энэ ертөнцөд муу хү н хэмээн алдаршиж, хойт төрөлд ч буян нүглийн үйлийг авч орхихыг үл мэдэн, урьд номлосон гурван муу заяаны зовлонг амсахыг өгүүлэх юун.
2. Баатрын архи нь чухаг дээд гурвыг машид доромжлон муушааж үл айх бөгөөд баатар хийгээд хаан, түшмэд дээд язгууртнуудыг басан доромжлох үг өгүүлж , ял цаазаар цаазлагдаж болох баатар хийгээд янаг амраг, нөхөдтэйгээ адил хүмүүст муу үгсийг өгүүлж хэрүүл шуугаан, тэмцэл тэргүүтэн үйлдэж тэднээс хагацахыг мэдэхгүй байгаа нь баатрын архи болой.
3. Омогтны архи хэмээх нь муу язгууртан мөн боловч ихээр оморхох хийгээд доод мөн боловч өндөр хэмээн оморхох, үгээгүй ядуу боловч баян хэмээн оморхох, тэнэг мулгуу боловч цэцэн мэргэн хэмээн оморхох, эрдэм эс сурсан боловч мэргэн хэмээх нь омогны архи болой.
4. Баяны архи хэмээх нь надад алт мөнгө тэргүүтэн буй, надад эд мал тэргүүтэн цөм бүрэн бий хэмээн өгүүлж, бусад хүмүүс эрж хайж цуглуулж ч үл чадах тул гайхамшигтай баян нь би хэмээх ичгүүрт, их сайхан идээ ундаа ч надад буй хэмээн өгүүлснээр бусад олон хүмүүсийг цуглуулан идээ унаагаа дуусган барах ичгүүрт нь баяны архи болой.
5. Өглөгийн архи хэмээх нь уналага морио хүнд өгч хөл явган болох өглөгч хийгээд биед өмссөн дээл хувцсаа ч өгч чармай нүцгэн суух өглөгч хийгээд, өөрийн идээ ундаа, хоол хүнсээ бусдад өгч өөрөө өлсөн ундаасах тэр нь өглөгчийн архи болой.
6. Үл эрэгцүүлэх архи хэмээх нь хойн өгснөө урьд өгсөн гэж үл эрэгцүүлэн бодох тэнхэлгүй хийгээд хойно өгүүлсэн үгээ урьд өгүүлэв гэж хэлсэн ярьснаа үл эрэгцүүлэх хийгээд бусдад хэзээ өгүүлснээ эс мэдэн урьд өгүүлсэн хэмээн үг хэлнийхээ хэзээ хаана хэлсэн цаг зүгээ үл эрэгцүүлэх эргүү мунхаг нь үл эрэгцүүлэх архи мөн болой.
Ер архи ууснаар:

Биеийн хүч тэнхээ доройтох,
Зүс царай муу өнгөтэй болж, түмэн үрчлээт хуниартай болж, хөгшрөн хатингар болох,
Хэлээр өгүүлэх ярих нь будилуу түвдүү, хараалын үгсээр дүүрч, үглээ яншаа болох,
Саруул сайхан оюун ухаан нь мунгинуу, мартамхай болох,
Хойтын буян нүглийн үйлийн үрийг үл хайхран үхэлд хөтлөгдөх,
Энэ насны сайн сайхны амсан хэмээн хамагт хууртагдан түүнийг үл эрэгцүүлэхийн оронт болох,
Хойт насандаа урьд номлосон гурван муу заяаны зовлонг амсах, хэрвээ хүний оронд төрвөөс оюун ухаан мунхаг, эрхтэн дутуу нэгэн болж муу ёсоор зовох болой хэмээн номложээ.

Эхийг бэлдсэн Ховд их сургуулийн хэл зохиолын тэнхимийн багш А. Батсуурь

Эх сурвалж:

Сэтгэгдэл оруулах:

Ангилал

Статистик мэдээлэл

Хандив