Адгуус төрөлд унах шалтгааныг
Алгасч бас болох замыг
Алхам бүртээ санаж сэрэмжил
Алс хэтийн мөрдлөг болго

Замбутивд хүн болсны
Заяа золтой энэхэн чөлөөнд
Адгуус төрөлд унах шалтгийг
Арилгаж, цэвэрлэж замаа засаарай.
хэмээсэн билээ. 

Бүх орчлонгийн, ялангуяа муу заяаны зовлонг бясалгавал ир тустай байдаг. Ингэж өөрөө зовлонгийн далайд живж буйгаа бясалгавал жихүүдэс төрдөг. Мөн ихэрхэл, омогшил алга болж зовлон бол нүгэл хилэнцийн үр дагавар гэдгийг ухаарч алдаа эндэгдэл гаргахаас мхэд болгоомжилно. Хүн бүхэн зовлонг бус жаргалыг хүсдэг болохоор жаргал бол зөв дадлын үр шим гэдгийг ойлгож, зөв дадал төлөвшүүлэх урам зориг нэмэгддэг. Өөрийн зовлонг мэдрэхийн хэрээр бусдыг энэрэх сэтгэл бий болно. Мөн орчлонгоос залхан нирваанд хүрэх эрмэлзэл төрдөг. Зовлонгоос айн жихүүцэж, Буддагаас чин сэтгэлээсээ аврал эрдэг. Хойд насны тухай бясалгал нь энэ мэт олон талын ашиг тустай билээ. Энэ тухай Бодисадвагийн замнал-д:

Эрх биш зовлон байгаагүй бол
Эрх чөлөөг юундаа хүсэх вэ?
Эмгэг өвчин тусаагүй бол
Эдгэх гэж яасандаа ч бодох вэ?
Иймийн учир сэтгэл минь чи
Эрх биш жаахан тогтож хайрла аа

мөн цааш нь:

Барцад зовлон хортой, халтай ч
Бардам дээрэнгүйн омгийг дардаг
Балмадаа жигшиж, энэрэхийг ухаарвал
Баясгалант үйлийг урамтай хийдэг

Айж балмагдаж зугтаахын эрхэнд
Аврал ивээл хайхын эрхэнд  
Аврагч Самандбадра бурханы өмнө
Алд биеэ өргөн тушаана хэмээн айлдсан байдаг.

Бодисадвагийн замнал-ын дээрх хэсэгт өөрөө мэдэрсэн зовлонгийн талаар өгүүлжээ. Гэхдээ хойд насны зовлонтой зүйрлүүлэн бясалгахад болохгүй нь юу байхав. Амсах зовлон нь адилхан шүү  дээ.

1”Тамын тарчилааг санах

а” Амьтдын агуу их тамын тарчилгаа
Эндээс гурван түм хоёр мянган багцадын дор Дахин амилах там бий. Түүнээс доошоо дөрөв дөрвөн мянган багцадын зайтай бусад долоон там байдаг. Тэдгээр найман тамын анхны, Дахин амилах тамын амьтад тал бүрээс цуглана. Тэгээд үйлийн үрээр бий болсон элдвийн мэсээр бие биенээ ээлжлэн сүлбэдэг. Ингээд бүгд муужран газар унацгаана. Тэр үед огторгуйгаас “та нар дахин амилагтун” гэдэг дуу гарна. Тэгэхэд дахин амилж урьдын адил хатгалдана. Ийнхүү хэмжээлшгүй их зовлон эдэлдэг.
Хар шугамт тамын сахилууд энд төрсөн амьтныг дөрвөлжин, найман өнцөгт зэрэг олон янзаар хуваахаар бие дээр нь хар шугам зурна. Тэгээд татсан шугамаа дагуулан мэсээр зүсэхэд амьтад зовдог.

Бөөгнүүлэн няцлах тамын сахилууд амьтдыг нэг дор хураан бөөгнүүлнэ. Улмаар ямааны хошуу шиг төмөр уулын завсар шахан оруулна. Тэр даруй нөгөө хоёр уул шахан няцалдаг. Энэ үед амьтдын есөн сүвнээс нь цус гол мэт урсана. Мөн хонь, адуу, заан, арслан, барын хоншоор шиг хадаар шахаж няцална.Дахиж амилуулан цуглуулаад том төмөр хүрдэнд оруулан арвай шиг бяцална. Дараа дахин цуглуулж дээрээс нь төмөр бул унагана. Мөн төмөр дэвсгэр дээр таслах, хуваах, нүдэх, бяцлах зэргээр тарчилган зовоодог. Тэдний цус мөн л гол мэт урсана.
Гаслан ёолох тамын амьтад хоргодох газар эрж хайсаар төмөр байшинд орцгооно.Оронгуут нь тал бүрээс нь улалзсан гал дүрэлзэн шатаадаг.
Ихэд гаслан ёолох там өмнөхтэй адил бөгөөд хоёр давхар байшингаараа ялгаатай.

Халуун тамын сахиулууд тэндхийн амьтдыг улайдан халсан олон багцад хэмжээтэй төмөр саванд хийж буцалгаад дараа нь загас шиг шардаг. Мөн улайсгасан төмөр шор хошногоор нь сүлбэн, зулайгаар нь гаргана. Тэгэхэд ам, нүд, чих, шар үсний бүх сүвээр нь оч гардаг. Бас улайссан төмөр хавтан дээр дээш доош нь харуулан хэвтүүлж гал дүрэлзсэн тамар алхаар нүдэж балбан тарчилгана.

Маш халуун тамд гурван үзүүртэй сэрээ өтгөний сүв рүү нь сүлбэн оруулна. Сэрээний зүүн, баруун үзүүр нь хоёр мөрөөр, голынх нь зулайгаар гарч ирдэг. Тэгэхэд есөн сүв бүхнээс нь гал дүрэлзэнэ. Маш их халж улайссан төмөр хавтанд орооно. Зэс буцлан үсчих том тогоонд толгойг нь уруу харуулан хийн чанаж дээш, доош, нааш цааш хөдөлгөн хутгана. Энэ үед арьс, мах, цус нь үгүй болж зөвхөн араг яс л үлддэг. Тэгэхээр нь гаргаж улайдсан төмөр вандан дээр дэлгэнэ. Ингээд арьс, мах, цус нь дахин бүрэлдэж бий болонгуут эргүүлэн чанадаг. Бусад нь халуун тамтай адилхан.

Амсхийх чөлөөгүй аюус тамд эхлээд зуун багцадын цаадтайгаас их гал дүрэлзэн ассан газар дорно зүгээс ирдэг. Тэр их галд тамын амьтдын арьс, мах, судас, шөрмөс, яс бүгд ээлж дараалан чөмгөндөө тултал шатна. Бүх бие нь зулын гол шиг гал дүрэлзүүлэн асна. Бусад гурван зүгээс мөн л дээрхийн адил гал дүрэлзсэн газар ирнэ. Тэгээд нэгэн дор нийлэн, амсхийх чөлөөгүй тарчлан зовдог. Энэлэн шаналах дуугаар нь л амьтан байна гэдгийг мэдэж болно. Мөн хавтгай төмөр сараалжтай, галын улаан цогтой зууханд бүжиглүүлнэ.Бас том төмөр уул өөд авируулж, буулгана. Үүний зэрэгцээ хэлийг нь гаргаж үхрийн шир шиг толийтол тэнийлгэн, төмөр гадсаар тэлэн хадна. Мөн төмөр дээр гэдрэг нь харуулан хэвтүүлээд төмөр бахиар амыг нь ангайлгаж улайссан төмөр бөмбөлөг хийнэ. Буцалмал зэс амаар нь цутгахад ам, хоолой, гэдэс дотрыг түлж, шатаагаад хошногоор нь гардаг. Бусад нь маш халуун тамтай адилхан.

Тарчилгааны нэгээхэн хэсгийг нь тоймлон үзүүлбэл ийм юм. Өөр олон янзын зовлон бий. Байр байдал болон амсах тамлалыг  Төвшний тодорхой үндэслэл-ийн дагуу дурьдлаа. Эдгээр тарчилгааг хэр удаан амсах тухай Анддаа илгээсэн захидал-д:
Саяны өгүүлсэн тамын зовлонг
Сая живаа жилээр ч эдлэнэ.
Атгаг буруугийнхаа үрийг дуустал
Амь нь тасрахгүй тарчлах болно. гэж дурьдсан юм.

Энд өгүүлснээр үйлийн үр барагдаж дуустал тарчлан зовох ажээ. Хүний тавин нас нь Дөрвөн Махранз тэнгэрийн хувьд нэг хоног юм. Ийм гучин хоног нь нэг сар болно. Арван хоёр сар нь нэг жил болно. Энэ тооллоор Дөрвөн Махранз таван зуун жил насалдаг.Харин үүнийг нэг өдөрт тооцоод гуч хоног нь нэг сар, арван хоёр сар нь нэг жил болж таван зуу хүрэхэд Дахин амилах тамын нэг өдөртэй тэнцэнэ. Энэ мэтчилэн хүний насаар тэнгэр зуу, хоёр зуу, дөрвөн зуу, найман зуу, мянга зургаан зуун жил дараалан Гучин гурван тэнгэрээс эхлээд Бусдад хувирагч тэнгэрүүд хүртэлх бусад тэнгэрийн нэг хоногтой тэнцдэг. Тэнгэрүүд өөрсдийн хэмжээгээр нэг мянга, хоёр мянга, дөрвөн мянга, найман мянга, нэг түм зургаан мянга хүртэл насална. Харин энэ хугацаа Хар шугамтаас Халуун тамыг хүртэлх тамын амьтан бүрийн нэг өдөртэй адил. Ингээд тамын өөрсдийнх нь тооллоор нэг мянгаас нэг түм зургаан зуун мянга хүртэл хугацаагаар үргэлжилж болно. Авхидармакоша-д энэ тухай:

Хүний хорвоогийн хагас зуун
Хүсэлт тэнгэрийн хоногтой тэнцэнэ.
Хүсэлт тэнгэрийн түвшин доогуур
Хүнээс жаахан дээхнүүр төдий

Дээд тэнгэрийн нэг хоног
Дэлхийн бидний зуунтай тэнцүү
Хүнд зургаан тамын хоног
Хүслийн бурхадын настай тэнцүү

Догшин, хатуу тамын хугацаа
Доод тэнгэрийн нас шиг урт аа
Маш халуун тамын нас
Магад хагас галав болно.

Амсхийх чөлөөгүй там харин
Дунд галвын настай болно
Аяа хөөрхий нүгэл үйлдвээс
Дуусахын эцэсгүй нажидаа эдлэнэ. гэж дүрсэлсэн байдаг.

б”Дагавар тамын тарчилгаа
Дээр өгүүлсэн найман там тус бүр дөрвөн талдаа нэжгээд хаалгатай. Гадуураа дөрвөн хаалга бүхий төмөр хашаагаар хүрээлэгдсэн байна. Хаалга бүр нь дөрөв дөрвөн дагавар тамтай холбогдоно. Тэдгээр там нь: Галт нурам, Өмхий хүүрэн балчиг ба баас шээсэн намаг, Хутга мэсэн зам,

Хөлгүй нуур юм.
Эхнийх нь өвдгөнд тулсан галт нурам. Хоргодох газар хайсан амьтад хөлөө дүрэхэд бүх арьс, мах, цус нь түлэгдээд татан авахад дахин ургаж төлждөг.   
Түүнтэй зэргэлдээ хүүр шиг өмхий баас шээсэн намаг байдаг. Хоргодох газар хайсан амьтад түүнийг  гатлахаар ороод хоолойгоо тултал шигдэнэ. Энэ намагт шорон хошуут хэмээх хорхой амьдардаг. Тэд шигдсэн амьтдын арьс мах, гэдэс дотор, яс үсийг нүхлэн чөмгөнд нь тултал цоолдог.
Энэ намагтай зэргэлдээ хутганы ирийг дээш харуулсан зам байна. Хоргодох гаүар хайсан амьтад түүн дээгүүр гүйхдээ бүх арьс, мах, шөрмөсөө хэрчүүлдэг. Дээш өргөхөд нь дахин эдгэрнэ. Түүний цаана илдэн навчтай мод бүхий ой бий. Нөмөр хайсан амьтад ойд орж, сүүдэрт суухад модноос илд унаж эд эрхтнүүдийг нь тасдан хаяна. Мөн газар унавал төмөр нохой ирж хойноос нь тасдан иддэг. Эндээс цааш Шалмали хэмээх төмрөн модтой цэцэрлэг бий. Хоргодох газар эрсэн амьтад тэнд очиж өнөөх мод руу авирна. Дээшээ авирах үед хурц өргөсний үзүүр нь доошоо харна. Харин буух гэхээр дээшээ  харж бүх эрхтнийг нь эсгэн зүснэ. Мөн тэнд төмөр хошуут хэмээх хэрээ бий. Тэр хэрээнүүд мөр, толгой дээр сууж нүдний цөцгийг нь ухаж иддэг. Энэ гурван тамлал мэсээр тамлах адил боловч нэгэн зүйл тамд тооцогддог.

Шалмали цэцэрлэгийн цаахна буцламгай хорт шүлтээр дүүрсэн хөлгүй мөрөн байдаг. Хоргодох газар хайсан амьтад тэнд орж дээш доош оволзон чанагдана. Зүйрлэбэл ширүүн гал дээр вандуй чанахтай л адил. Энэ мөрний хоёр эрэг дээрх гартаа гох дэгээ, тор, хатгуур барьсан сахилууд эрэг рүү гаргахгүй  буцаан түлхдэг. Гадагшаа гарвал дэгээ, тороор татан улайдсан том газар гэдрэг нь харуулан хэвтүүлнэ. Тэгээд “Хүсэх юм байна уу” гэж асуудаг. Амьтад “Бид юу ч мэдэхгүй, юу ч харахгүй байна. Харин их өлсөж цангаж байна” гэхээр нь улайдсан төмөр бөмбөлөг болон буцалмал зэс ам руу нь цутгана.

Энэ бүхнийг Төвшингийн тодорхой тайлбар-т заасан дагуу дурьдлаа. Уг номд дагавар, дайвар хоёр тамын үргэлжлэх хугацаа тодорхой бус гэжээ. Гэхдээ эдгээр зовлонг эдлэх үйл лайгаа барагдтал эдгээр тамд тарчлан зовох болно.

в”Хүйтэн найман тамын тарчилгаа
Хүйтэн найман там Амьтны агуу их найман тамтай нэгэн төвшинд гэхдээ нэг түмэн багцадын цаана оршино. Замбутивээс гурван түмэн хоёр мянган багцадын доор Цэврүүт хэмээх там бий. Түүнээс доош хоёр, хоёр мянган багцадын зайтай бусад долоо нь байгаа.
Цэврүүт тамд маш хүйтэн жаварт хайрагдан бүх бие цэврүүтэж, агшдаг. Цэврүү хагарах тамд цэврүү нь хагарч, бие нь бүр илүү агшдгаараа ялгаатай. Шүд хавших, Аа тий тий, Аа чү тамуудыг тэндээс гардаг дуугаар нь нэрлэжээ. Удвал мэт задрах тамд тэсгэм хүйтэн жаварт хайрагдан арьс нт хөхөрч, бие нь таваас зургаан дэлбээ болон зад халдөнө. Лянхуа мэт задрах тамын ялгаа нь арьсны хөх өнгө нь улмаар улайж, арав буюу түүнээс ч олон дэлбээ маягтай задран хөлддөг. Улаан лянхуа мэт задрах тамын онцлог нь арьс маш их улайж, зуу юм уу түүнээс ч олон дэлбээ болон зад хөлдөнө. Эдгээр тамуудын шинж төрх, дараалал болон амсах тамлалыг мөн Төвшингийн тодорхой тайлбар-аас авсан болно. Төрөл туулсан цадиг-т хүйтэн тамд харанхуй байдаг тухай ийн өгүүлдэг:

Үйлийн үрийг үгүйсгэгчид хойд насандаа
Үлэмж хүйтэн, түнэр харанхуй тамд төрнө.
Өвдөж зовон, хөлдөж царцан зовлон руу
Өөрөө гүйгээд очдог хэн байх билээ дээ?

Мөн Шавьдаа илгээсэн захидал-д:

Голдоо ортол ян хөлдөж
Гон биеэрээ хүйдэс болно.
Эсвэл бие цэврүүтэж, хагарч
Идээ, чөмөг, цус савирна.

Эрүү, ам нь тас зуурч
Эрүүл үс халзарч, мулзарна.
Харах нүд, хамар, хоолой
Хаа сайгүй хатгуулж өвдөнө.

Бие сэтгэл давхар тарчилж
Бархирч гаслах аймшигт чимээ
Хүний сэтгэлд багтамгүй энэлэлт
Хүйтэн тамын дуу, чимээ.
гэсэн байдаг юм.

Хийсэн муу үйлийн үр барагдаж дуустал ийм тарчилгаа амсах ёстой. Төвшингийн тодорхой тайлбар-т:

Амьтдын  хүйтэн тамд байх хугацаа нь Их тамын харгалзах амьтдаас хойш хойшдоо хагас хагасаар хасагдана.
гэж дурьджээ.

Харин судруудад Авхидармакошагийн тайлбар-ын доорх ишлэл элбэг таардаг:
Хуврагууд аа. Жишээ авъя. Магадха нутгийн бүх үр тариаг наян хоёр нуруу болгон овоолжээ гэж төсөөл. Тэндээс зуун жилд ганц ширхэгийг нь авна гээд бодоод үз, хуврагууд минь. Харин Цэврүүтэд төрсөн амьтны насны тоо хэд хүрэхийг би хэлж мэдэхгүй. Магадхагийн наян хоёр нуруу тариаг ширхэг ширхэгээр нь зөөх нь хавьгүй хурдан. Хуврагууд аа, Цэврүүтийн ийм хорин жил Цэврүү хагарах тамын нэг жилтэй тэнцэнэ.
гээд цааш бүр тодруулж:

Хуврагууд аа. Лянхуа мэт задрах тамын хорин жил Лянхуа мэт их хагарах тамын ганц жилтэй дүйнэ.
гэсэн байдаг билээ.

Ийм хугацаанд Хүйтэн тамд байх ажээ.

г”Дайвар тамын тарчилгаа
Энэ там  Халуун, Хүйтэн тамын ойр хавьд байна. Мөн хүний ертөнцөд ч бий гэж Төвшингийн тодорхой тайлбар-т өгүүлдэг. Ёс зүйн судар-т их далайн эрэгт ойрхон байдаг гэжээ. Сангхаракшинагийн тууж-д өгүүлсэн зүйл үүнтэй тохирдог юм.
Абхидхармакошагийн тайлбар-т:

Энэ арван зургаан там нь тэдгээр амьтдын үйлийн үрээр бий болсон. Харин Дайвар там нь олон буюу нэг, хоёр амьтны үйлээс үүсдэг юм. Түүний шинж төрх нь өвөрмөц, олон янз. Хаана ч байж болно. Гол мөрөн, уул нуруу, тал  хээр болон өөр бусад газар, бүр газар доор ч байж болно.

Дээр өгүүлснээр тамд төрөх шалтгаан маш амархан үүсдэг ажээ. Бид өдөр тутам тамд төрөх олон шалтгаан хуримтлуулдаг. Бас урьд нь бий болгочихсон шалтгаан тоо  томшгүй бий. Тэгэхээр сэтгэл амгалан сууж таарахгүй. Харин энэ бүхнийг эргэцүүлэн эмээж явах хэрэгтэй. Эдгээр тамаас бид зөвхөн амьсгалахын төдий зайтай амьдарч байна шүү дээ. Энэ тухай Бодисадвагийн замнал-д:

Аюус тамын болзол хангачихаад
Амгалан, жаргалтай сууж болох уу?

Анддаа илгээсэн захидал-д:

Амьд тулдаа арай ч очоогүй
Аюус тамд унахад нүгэлтэн
Аймшигт тарчилгааг нь дуулсан хэрнээ
Айхгүй бол чулуун зүрхтэн үү?

Тамын тухай зураг харж, үнэнийг мэдэж
Тамтаггүй энэлэл гэсгээлийг нь дуулахад
Айдас жихүүдэс биеэр дүүрнэ
Амсах эдлэхийг санахын ч эцэсгүй. гэхчлэн өгүүлсэн байдаг.

Энэ орчлонгийн зовлон дундаас муу заяаны зовлонг давахад бэрх. Харин тэр дотроос тамын зовлон тэсвэрэлшгүй хэцүү. Тамын шалихгүй зовлонтой харьцуулахад нэг өдөр хурц мэсээр гурван зуун удаа сийчүүлэх юу ч биш. Амсхийх чөлөөгүй тамын тарчилгаа бусдаасаа ч аймшигтай байдаг. Анддаа илгээсэн захидал-д:

Жаргаж суугаа олны дундаас
Жаргалангийн эзэнг асууж сурахад
Шунах сэтгэлээсээ л салсан болгоныг
Шуудхан зааж өгнөм билээ.

Ай хөөрхий зовлон дундаас
Амсхийх төдий чөлөө ч гарахгүй
Амьсгаа дарах агшин ч өгөхгүй
Адаг доод там шиг нь үгүй.

Энэ яваа төрөлдөө бид
Ирт мэсээр өдөр болгон
Өдөрт гурвантаа зуун удаа
Өвч сүлбүүлэх хажууд нь тоглоом

Нэгэн өдрийн гурван зуун шарх
Тамтай жишихэд юу ч биш
Тэнд эдлэх нажид зовлонгийн
Нэгээхэн хувьд ч хүрэх нь үгүй. хэмээн өгүүлсэн байдаг.

Энэ бүх зовлонг эдлэх болсон шалтгаан нь зөвхөн бидний бие, хэл, сэтгэлийн алдаа эндэгдлээс өөр зүйлээс үүсээгүй гэдгийг ойлгож авагтун. Тиймээс өчүүхэн ч алдаа эндэгдэл гаргахгүйн төлөө бүх чадлаараа мэрийх хэрэгтэй. Дээрх номд ийн өгүүлдэг юм:

Аюус там руу чөтгөр гэхээсээ
Амаар үйлдсэн нүгэл чинь хөтлөнө.
Бирдийн төрөл рүү шулам гэхээсээ
Биеэр үйлдсэн нүгэл чинь чирнэ.

Доод төрөл рүү дайсан гэхээсээ
Дотор сэтгэлийн нүгэл чинь зална
Үүрдийн там руу эрлэг гэхээсээ
Үйлдсэн хар үйлийн үр чинь тууна.

Муу үйл үртэйг сана
Мунхарсан сэтгэл хилэнцтэйг бод
Алд биеийн хилэнцээс булз
Амаар тарих нүглээс булт.

2”Адгуусны тарчилгааг санах
Хүчтэй нь хүчгүйгээ барьдаг нь адгуусны авир ёс. Мөн тэнгэр болон хүнд эдлүүлэх нь тэдний тавилан. Адгуус өөрийн гэсэн мэдэлгүй үргэлж л бусдын эрхэнд байдаг. Тиймээс зодуулж, алуулж, хорлогддог. Адгуус нь тэнгэр ба хүнтэй хамт байдаг бусад газар байхгүй гэж Төвшингийн тодорхой тайлбар-т өгүүлжээ.
Абхидхармакошагийн тайлбар-т:

Адгуус бол хээр тал, гол ус, огторгуйд зорчигсод. Тэдгээрийн ихэнх нь том далайд орших бөгөөд тэндээс тархсан юм.
гэж тэмдэглэжээ.

Мөн Садангийн захидал-д:

Адгуус төрөлтний зовлон нэн
Алуулах, эдлүүлэх, зодуулах мэт
Амгалант төрлөөсөө дутаасан тэд
Аль алийгаа идэлцэхийн лайтай.

Эрдэнэ болдог сувдан яр
Илбэхэд таатай сорлог үс
Элдүүр даах арьс, хөрс
Идэхэд сайхан гэх улаан мах.

Адгуус төрөлтэй хөөрхий тэдний
Амиа алдах шалтгаан болно.
Амьд үлдлээ ч ажлын мал болж
Амгай, ташуур, буулганд сөхөрнө.

хэмээсэн байдаг юм.

Энэ шүлгийн эхний бадагт адгуусны зовлонг ерөнхийд нь илэрхийлжээ. Харин хоёр дахь хэсэг нь тухайн нэг зүйлийг дүрсэлсэн байна. “эдлүүлэх, зодуулх” гэдэг нь уналга эдэлгээнд дөрлүүлнэ гэсэн санаа юм. Мөн хүн болон хүнээс бусад нь ч алж төхөөрдөгийг давхар харуулжээ. “Аль алийгаа идэлцэх” гэдэг нь адгууснууд бие биедээ зовлон учруулдгийг үзүүлсэн байна. “амгалант төрөл” гэдэг бол нирваанд хүргэх зөв дадал юм. Харин тэнэг, мулгуу учир гэгээрлийн сургаал ойлгоогүй гэдэг санааг “дутаасан тэд” хэмээн илэрхийлжээ. Морь, шар, одос, илжиг, заан уналга ачлаганд хэрэглэгддэг гэсэн санааг “амгай, ташуур, буулганд сөхөрдөг гэсэн байна. Эдгээр тайлбарыг Анддаа илгээсэн захидлын тайлбар-аас авлаа.

Үүнээс гадна адгуус нь харанхуйд эсвэл усанд төрдөг. Тэгээд тэндээ өтөлж үхнэ. Хүнд ачаа зөөнө, анжсанд хөллүүлж, үс ноосоо хяргуулна. Бас хөөгдөн мөшгүүлж, элдвээр тарчлуулан алуулдаг. Адгууснууд өлсөж цанган, халуун хүйтэнд зовно. Анчид зүйл бүрийн аргаар амийг нь хороодог. Тиймээс үргэлж айж түгшнэ. Адгуус ингэж зовдгийг эргэцүүлэн бодож жигшин, орчлонгоос ангижрах сэтгэл шулуудах хэрэгтэй.
“Адгуус хамгийн ихдээ ганц галав наслана” гэж Абхидармакоша-д дурьдсан байдаг. Энэ бол хамгийн урт настай адгуус нэг галав амьдарна, харин хэр богинохон наслах нь тодорхой биш гэсэн үг юм.

3-Бирдийн тарчилгаа
Хэтэрхий харамч хэн ч байсан бирд болж төрнө. Бирдүүд өлсөж цанган зовдог. Бүх арьс, мах, цус нь хатчихсан байдаг. Шатсан хожуултай их төстэй бас нүүрэндээ үстэй. Ам нь үргэлж цангаж, хэлээрээ уруулаа байнга долоож явдаг. Бирд нийт гурван төрөл байна:
а-Идэж, уухад нь гадны саад учирдаг бирд
Энэ бирдүүд булаг шанд, нуур цөөрөм рүү тэмүүлнэ. Харин гартаа илд, жад, хутга барьсан амьтад булаг шанданд ойртуулахгүй хөөнө. Ууя гэсэн ч тэр ус өөрт нь цустай идээ бээр болон харагдаж уухаа болино.

б-Идэж,уухад нь дотоод саад учирдаг бирд
Энэ бирдүүдийн ам нь зүүний сүвэгч шиг атал цүрдийсэн том гэдэстэй бас амандаа уртай тул амаа ангайж явдаг. Идэж уухад нь гадны саад байхгүй ч олсон хоол ундаа идэж хэрэглэж чаддаггүй юм.

в- Идэж, уух зүйл нь саад болдог бирд
Энд идсэн, уусан бүхэн нь гал болон асаж, гэдэс дотор нь түлэгддэг Галан эрхит бирд багтана. Мөн Балчиг идэшт хэмээх баас шээсээр хооллодог бирд ч бий. Тэд зөвхөн илжирсэн, муудсан, хордсон хоол иддэг. Зарим нь бүр өөрийнхөө махнаас тасдан иднэ. Эд бүгд ариун сайхан хоол, унд хэрэглэх чадваргүй. Бирдийн орны тухай Абхидхармакошагийн тайлбар-т:

Бирдийн хааныг Яама гэнэ. Энэ орон Замбутивийн доор, Ражагрихи хотоос гурван зуун багцдын доор оршдог. Бусад нь эндээс үүсэн бий болсон.
гэсэн байдаг юм.

Мөн Анддаа илгээсэн захидал-д:

Дуусахгүй шуналдаа хөтлүүлсэн бирд
Дундрахгүй тэр зовлонгоосоо гадна
Үүрдийн өлсгөлөн, ангах, айх, ядрах
Үлэмж барагдашгүй шаналал эдэлнэ.

Тогоон чинээ гэдэстэй ч гэсэн
Тоос ч орохгүй нарийн хоолойтой
Идэш уушны үртэс олсон ч
Идэж, залгиж чадахгүй зовно.

Ясан хэдрэг шиг зарим бирд
Яг зулбадас шиг улаан нүцгэн
Хатсан борц шиг тэдний зарим нь
Хамар амнаас нь гал гарна.

Амьсгааны оронд хэвэл цээжээс нь
Ассан гал цоролзоод байтал
Амандаа хоол хийх гэж зарим нь зүтгээд
Амхруус, хомхруус болгож хаяна аа.

Бирд дотроо дорд заримд нь
Бузар юмс, бээр ч олдохгүй ээ
Бие биесээ урж шархлуулаад
Бээр идээг сордог нь байнам.

Билгийн аргын хуанлийн улирал
Бирдийн оронд огтоос хамаагүй
Алиман саран дор ч ангаж хатна
Алтан наранд ч хөлдөж осгоно.

Хамаг амьтныг тэжээн тэтгэгч
Хатан дэлхийн шим ч хүртээлгүй
Хавьтсан газрынх нь жимс хувхайрч
Харсан булгийнх нь ус ширгэнэ. хэмээн дурьдсан байдаг.

Энэ шүлгийн эхний бадагт бирдийн зовлонг ерөнхийд нь үзүүлсэн байна. Харин бусад хэсэгт зүйл бүрээр нь дурьджээ. Үргэлж хоол эрж хайдаг учир “ядарна”. Мөн усанд ойртуулахгүй илд, жад, цалам барьсан амьтдыг хараад “айдаг” юм. “Бузар юм” гэж хоолны хаягдлыг хэлжээ. “Шөнө” амнаас нь гал гарч гал дүрэлзсэн хоол иддэг. Нүдний харц нь хорт нөлөөтэй учир харахын төдийд л сэрүүн сайхан гол горхийг ширгээчихдэг. Зарим нэгэнд нь гол горхи галт лав шиг харагдана. Нөгөөд нь зүсэн зүйлийн өт хорхой, идээ бээр урсаж байгаа мэт харагддаг ажээ.

Шавьдаа илгээсэн захидал-д бирдийн тухай:

Шазайтлаа цангасан нүгэлт бирд
Шанд голын ус үзнэ ээ
Шалавлан очоод залгилъя гэхээр
Шал өмхий балчиг болно оо.

Зандан модот Малая хайрхан
Зам хөндөлдөн ногоорон байлаа ч
Ойртохын хэрд түймэрт идэгдэж
Огтоос шимгүй нурам үлдэнэ.

Давалгаа элдэж, наранд мяралзах
Далай нуур өмнө харагдавч
Даруй түргэнээ цөлжин хувхайрч
Далан элстэй говь болчихно.

Үүл хуралдавч борооны оронд
Үнс нурамтай чулуу орно
Аадрын оронд гал бууж
Аянгын эзэн зэвээр харвана.

Халууцах үйлтэй зарим бирд
Хахир өвлийн цасанд хатна
Харин нөгөө даарах үйлтэй нь
Халцгай, түлцгэй түймэрт осгоно.

Буяны оронд хилэнц үйлдэж
Буруу үйлээр заяа эргэхэд
Буй юмны сайхан нь хүртэл
Буруугаар эргэдэг ийм учиртай.

Зүйргүй цүндгэр гэдэстэй ч гэлээ
Зүүнээс нарийн хоолойтой бирд
Ангахын цагт гадаад далайг ч
Аливхийн залгимаар цангах билээ.

Хоолой нь цаанаа том байгаад
Ховх сорлоо ч далайн усыг
Ходоод гэдэс рүү нь юу ч орохгүй ээ
Хортой ам нь усыг хатаачихна.
гэж өгүүлсэн байдаг.

Эдний хэрхэн тарчилдгийг сайн бодоод үзээрэй. Насны хэмжээг нь Төвшингийн тодорхой тайлбар ба Абхидхармакоша-д хүний нэг сар бирдийн хувьд нэг хоног. Ийм өдрөөс бүтэх таван зуун жил насалдаг гэсэн байдаг. Мөн Анддаа илгээсэн захидал-д:

Алдаа эндлийн цалманд уяатай
Адаг төрөлтний зовлон дуусахгүй
Арван таван мянган жилийг
Ардаа орхисон ч хөгширч үхэхгүй.
гэж айлджээ.

Анддаа илгээсэн захидлын тайлбар-т зарим бирд таван мянга, нөгөө нь нэг түм насалдаг гэсэн байдаг. Мөн Төвшингийн тодорхой тайлбар-т гурван муу заяаны биеийн хэмжээ нь янз бүр. Гагцхүү муу үйлийн үрээсээ хамааран том, жижиг байдаг тухай өгүүлжээ.
Муу заяаны зовлонг дараах байдлаар төсөөлөн бод. Галтай нурманд гараа шургуулж ганц нэг хоног суух, өвлийн хүйтэн жаварт мөсөн хонгилд хувцасгүй өнжих, хэдэн өдөр хоол ундгүй явах, зөгий хэдгэнд байж ядтал хатгуулах энэ бүхэнтэй жиш. Гэтэл халуун, хүйтэн там, бирд болон нэгэн нэгнээ барьж иддэг адгуусны зовлонг би яаж тэсэх билээ гэж айдас жихүүдэс төртөл нь бясалгах хэрэгтэй. Муу заяаны зовлонг мэдэж байгаа хэдий ч сэтгэлдээ дасал болохгүй эсвэл богино хугацаанд бясалгавал төдийлөн хэрэг болохгүй. Ёс зүйн судар-т:

Анандагийн хоёр зээ дүү тойн болж номлол үзэх болжээ. Тэдэнд уншуулахаар ном өгч гэнэ. Гэтэл ганц хоёр өдөр уншаад залхууран орхижээ. Тэгэхээр нь Маудгальянд хүргэж өгсөн боловч мөн урьдын адил залхуудаа дийлдэв. Гэтэл Ананда “Наад хоёрыгоо хашраа” гэж Маудгальянд хэлж гэнэ. Тэгэхэд  Маудгальян Амьтны тамыг ид шидээр бүтээж, нэг өдөр тэр хоёрыг түүгээр дагуулан явж, хэрчүүлэн, тасчуулан ёолох дууг сонсгож гэнэ. Огтчуулан тарчлахын зовлонг ч харуулав. Улайдан буцалж байгаа хоёр том ширмэн тогоог ч харуулав. Нөгөө хоёр “Энэ тогоонд хэнийг хийх вэ?” гэж асуужээ. Тэгэхэд нь “Анандагийн хоёр зээ тойн болчихоод залхуурч, цагаа дэмий үрж байгаа учир үхээд энд орно” гэж хариулав. Тэр хоёр маш балмагдан “Хэрвээ биднийг тавьчихвал одоо хийчихнэ” гэж бодоод Маудгальяны дэргэд гүйж очив. Тэгэхэд Маудгальян “Хоёр хувраг минь, энэ болон бусад зовлон залхуугийн гай тул хичээх хэрэгтэй” гэж хэлжээ.
Ингээд мань хоёр ч идэвх зүтгэлтэй болж гэнэ. Бүр хоол идэхээс нь өмнө там бодогдвол идэж чадахгүй, идсэнийх нь дараа бодогдвол огиж гаргадаг болов.

Дараагийн удаа тэнгэрийн орныг рид хувилгаанаар бмй болгож тийш нь дагуулан явав. Тэнгэрийн уянгалаг ятга эгшиглэх ордон руу очцгоолоо. Тэнд нь дүүрэн дагинас баях бөгөөд нэг ч тэнгэр байсангүй. Нөгөө хоёр яагаад тэнгэрүүд байхгүй байгааг асууж гэнэ. Тэгэхэд нь  Маудгальян “Анандагийн хоёр зээ дүү хувраг болж хичээл зүтгэл гаргавал энд ирэх юм” гэж хариулжээ. Тэр хоёр маш баярлаж буйгаа Маудгальянд хэлэхэд “Хоёр хувраг минь, энэ болон бусад сайн сайхан зүйлс хичээл зүтгэлийн үр шим. Тиймээс хичээх л хэрэгтэй”гэв. Нөгөө хоёр ч хичээх болж гэнэ.
Нэг удаа  Маудгальян тэдэнд сургаал заахдаа хэдий сайн заяатай ч үхээд муу заяанд төрж болно гэж эх зохиолд иш үзүүлсэн байдгийг тайлбарлаж өгчээ. Тэр хоёр “Гэгээнтэн минь, бид хүн эсвэл тэнгэр байсан ч гэсэн гурван муу заяанд төрнө гэж үү?” хэмээн асуув. Харин Маудгальян ”Хувь ерөөлтнүүд минь, сэтгэлийн гэм ор мөргүй алга болтол таван төрлийн заяаны орчилд салхин тээрмийн сэнс адил эргэлдсээр байх болно” гэж хариулав. Тэгэхэд хоёр хүүгийн ой гутаж “Сэтгэлийн гэмээс бүрмөсөн ангижруулах сургаал зааж хайрла” хэмээн хүсжээ. Ингээд  Маудгальян хүссэн сургаалыг нь зааж, хоёр хүү ч архадын төвшинд хүрсэн юм" хэмээн айлдсан байдаг.

Зовлонг бясалгавал залхуугаа дийлж, нирваанд хүрэх хүсэл нэмэгддэг. Цаашилбал түүнд хүрэх үндсийг тавьдаг юм. Тэрхүү үндэс нь зовлонг бясалгах юм. Будда өөрөө байсан ч гэсэн Маудгальяны сургаалаас илүү зүйл хэлэхгүй байсан. Дээрх сургаалаар дотоод хөгжлиийн анхан, дунд, дээд шатаар аажим өгсөх жамыг харуулжээ. Тиймээс өөрийнхөө чадлаар Анандагийн зээ нар шиг сэтгэдэг болтлоо энэ бүхнийг хичээнгүйлэн бясалгаарай.

Ниүсүрва гэгээн:

Муу заяанд төрөх шалтгаан урьд нь гаргасан эсэх, одоо гаргаж байна уу, үгүй юу, цаашид гаргах уу, үгүй юу гэдгээ тунгаан бод. Хэрвээ урьд тийм зүйл хийсэн, одоо ч хийж байгаа, хойшдоо ч хийсээр байх юм бол гарцаагүй муу заяанд төрнө. Тэгээд “Би одоо юу хийх ёстой билээ” гэж бодож ч чадахгүй аагим цөлд тархиа гашилган сууна гэдгийг сана. Тэгвэл аяндаа айдас хүйдэс төрдөг.
гэж айлдсан байдаг.

Энэ тун чухал болохоор одоо сайхан боломж байгаа дээр өгүүлснийг тунгаан бод. Тэгвэл урьд гаргасан нүгэл арилж, цаашдаа нүгэл үйлдэхгүй. Харин өмнө нь хураасан буянаа чин сэтгэлийн залбирлаар хувилан улам нэмэгдүүл. Шинэ зөв дадал зүйл бүрээр төлөвшдөг сайн талтай. Улмаар боломж бүхий энэ амьдралаа өдөр өдрөөр утга учиртай зүйлд зориул.
Одоо л энэ тухай бодохгүй бол муу заяанд төрсөн хойноо аврал эрээд нэмэргүй. Тэр үед болох болохгүйг ялгах оюуны чадвар алдагдана.
Бодисадвагийн замнал-д:

Зөв зам, зөв дадалд
Зөвхөн энэ төрөлдөө л хүрэх тул
Муу заяанд нэг л ойчвол
Мунхарсан хойноо гэгээрэх аргагүй.

гээд цааш нь:

Нөмрөн айсуй аюулын өмнө
Нөмөрлөж хэндээ хоргодох билээ.
Айсан нүд дөрвөн зүгтээ
Аврал эрэн бүлтэлзэж байнам

Аварч хэн ч туслахгүй гэдгийг
Аваачиж дэргэдээ нуухгүй гэдгийг
Андуугүй ухаарч мэдэхийн цагт
Аврал, өршөөлийг хаанаас хайх вэ?

Ахуй орчлонд нөмөр бологч
Амьтан бүхнийг авран өргөгч
Айдас, зовлонгийн гэтэлгэн туслагч
Аврагч Буддад амжиж мөргөе.
хэмээн өгүүлсэн байдаг.

Энэ бүлэгт муу заяаны зовлонг тоймлон үзүүллээ. Харин та бүхэн Үргэлж санаж явах номоос дэлгэрүүлэн  харах хэрэгтэй. Дахин дахин уншихын сацуу уншсанаа эргэцүүлэн бодох нь чухал.

Эх сурвалж: